Chapter 3 • Verse 43

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

श्रीभगवानुवाच

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।

जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥ ४३॥

evaṁ buddheḥ paraṁ buddhvā saṁstabhyātmānam ātmanā |

jahi śatruṁ mahā-bāho kāma-rūpaṁ durāsadam || 43 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

एवम् (evam)=यसरी•बुद्धेः (buddheḥ)=बुद्धिभन्दा पनि•परम् (param)=पर रहेको साक्षात् आत्मालाई•बुद्ध्वा (buddhvā)=जानेर, पहिचान गरेर वा अनुभव गरेर•संस्तभ्य (saṁstabhya)=वशमा राखेर वा दृढतापूर्वक स्थिर गरेर•आत्मानम् (ātmānam)=मनलाई•आत्मना (ātmanā)=शुद्ध विवेक र आत्माको प्रकाशद्वारा•जहि (jahi)=मार वा अन्त्य गर•शत्रुम् (śatrum)=शत्रुलाई•महा-बाहो (mahā-bāho)=हे महाबाहु (विशाल पाखुरा भएका) अर्जुन!•काम-रूपम् (kāma-rūpam)=कामरूपी (अनन्त वासना र तृष्णाको रूप भएको)•दुरासदम् (durāsadam)=जित्न अत्यन्त कठिन, दुर्धर्ष।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यसरी बुद्धिभन्दा पनि पर रहेको साक्षात् आत्मालाई जानेर, आफ्नो शुद्ध बुद्धिद्वारा मनलाई स्थिर र वशमा राखी, हे महाबाहु अर्जुन! तिमीले जित्न अत्यन्त कठिन (दुर्धर्ष) यस कामरूपी शत्रुलाई नष्ट गर!

महाभारतको परिस्थिति

कर्मयोगको पूर्णता र विजयको गर्जना

यस श्लोकसँगै श्रीमद्भगवद्गीताको तेस्रो अध्याय 'कर्मयोग' पूर्ण हुन्छ। अध्यायको सुरुमा अर्जुन विचलित र पलायनवादी बनेर भन्दै थिए: "मलाई युद्धको हिंसा मन पर्दैन, म केही गर्दिनँ।" तर अन्त्यमा आइपुग्दा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई उनको वास्तविक दिव्य स्वरूप, सृष्टिको नियम, र भित्री शत्रुको वास्तविक अनुहार देखाइदिनुभयो। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'महाबाहु' (जसका बाहुहरूमा संसार हल्लाउने पराक्रम छ) सम्बोधन गर्नुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी सामान्य मानिस होइनौ। तिम्रो भित्र त्यो साक्षात् चेतन आत्मा छ जो बुद्धि र प्रकृतिभन्दा पनि अनन्त गुणा शक्तिशाली छ। त्यो आत्मबलको आश्रय लेऊ! मनलाई आत्मामा स्थिर गर! र संसार जित्न कठिन मानिने यस काम, क्रोध र वासणारूपी शत्रुको छातीमा आफ्ना कर्तव्यको वाण प्रहार गर!" यो युद्ध केवल कौरवहरूसँगको मात्र थिएन; यो प्रत्येक मनुष्यको आफ्नो भित्री दुर्बलता, स्वार्थ र वासनाविरुद्धको शाश्वत धर्मयुद्ध थियो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विजयको अन्तिम सूत्र: आत्म-साक्षात्कार

जीवनको अन्तिम लडाइँ बाहिरी संसारसँग होइन, आफ्नै कमजोर मन र अनियन्त्रित इच्छाहरूसँग हो। संसारका सबैभन्दा ठूला साम्राज्य जित्नेहरू पनि आफ्नै रिस र वासनाको अगाडि हार्दछन्। श्रीकृष्णले विजयको अन्तिम सूत्र दिनुभएको छ: १. 'बुद्धेः परं बुद्ध्वा': आफूलाई शरीर, मन वा बुद्धि नठानेर शुद्ध आत्मा (Pure Awareness) जान्नुहोस्। २. 'संस्तभ्यात्मानमात्मना': त्यो आत्मिक शान्ति र विवेकद्वारा आफ्नो चञ्चल मनलाई सन्तुलित बनाउनुहोस्। ३. 'जहि शत्रुं कामरूपं': तब तपाईंले आफ्नो भित्रको कुनै पनि नकारात्मकता, कुलत वा कमजोर इच्छालाई सजिलै परास्त गर्न सक्नुहुनेछ। जो आफैंमाथि विजय पाउँछ, उसलाई सारा ब्रह्माण्डमा कसैले हराउन सक्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो आत्मबललाई पहिचान गर्नुहोस्। आफ्नो मनलाई विवेकको नियन्त्रणमा राखेर भित्री काम, क्रोध र आलस्यरूपी शत्रुहरूमाथि विजय प्राप्त गर्नुहोस्। निष्काम कर्तव्य नै तपाईंको विजयको रथ हो।