अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

तेस्रो अध्यायमा कर्मयोगको पूर्ण विज्ञान बताइसकेपछि, श्रीकृष्णले अब यस ज्ञानको ऐतिहासिक र आध्यात्मिक मूल स्रोत उजागर गर्नुहुन्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! यो कर्मयोग कुनै आज कुरुक्षेत्रमा मैले अकस्मात् नयाँ आविष्कार गरेको सिद्धान्त होइन। यो ज्ञान त अनादिकालदेखि सृष्टिको सञ्चालनका लागि बनेको शाश्वत नियम हो।" सृष्टिको सुरुमै भगवान्ले यो ज्ञान सूर्यदेवलाई दिनुभयो। किन सूर्यलाई? किनकि सूर्यले दिनरात बिना कुनै स्वार्थ, अहंकार वा थकाइ संसारलाई प्रकाश र जीवन दिइरहन्छ— सूर्य नै ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो कर्मयोगी हो! त्यसपछि सूर्यबाट मनु (मानव जातिका पूर्वज) हुँदै सूर्यवंशका प्रथम चक्रवर्ती राजा इक्ष्वाकु (श्रीरामका पूर्वज) सम्म यो ज्ञान पुग्यो। यो ज्ञान विशेष गरी समाज र राज्य चलाउने राजर्षिहरूका लागि थियो।

मानव इतिहासमा प्रविधि, फेसन र साधनहरू परिवर्तन हुन्छन्, तर जीवन बाँच्ने आधारभूत नियमहरू कहिल्यै पुराना हुँदैनन्। - कर्तव्यनिष्ठा, निःस्वार्थ सेवा, इमानदारी र आत्म-संयम आजभन्दा लाखौं वर्ष अगाडि जति सत्य थिए, आज पनि त्यति नै सत्य छन्। श्रीकृष्णले यस योगलाई 'अव्ययम्' (Imperishable) भन्नुभएको छ। संसारका भौतिक साम्राज्यहरू नष्ट हुन्छन्, तर निष्काम कर्म र आत्मज्ञानको ज्योति कहिल्यै मर्दैन। हामीले प्राचीन ऋषिहरूको यो अनुभवसिद्ध विवेकलाई आफ्नो आधुनिक जीवनको मार्गदर्शक बनाउनुपर्छ।