ॐअध्याय 4श्लोक 1
Chapter 4 • Verse 1

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्।

विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥ १॥

imaṁ vivasvate yogaṁ proktavān aham avyayam |

vivasvān manave prāha manur ikṣvākave'bravīt || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इमम् (imam)=यस•विवस्वते (vivasvate)=सूर्यदेवलाई•योगम् (yogam)=कर्मयोगको यस अमर ज्ञानलाई•प्रोक्तवान् (proktavān)=सुनाएको वा उपदेश दिएको थिएँ•अहम् (aham)=मैले•अव्ययम् (avyayam)=अविनाशी, कहिल्यै नाश नहुने•विवस्वान् (vivasvān)=सूर्यदेवले•मनवे (manave)=आफ्ना पुत्र वैवस्वत मनुलाई•प्राह (prāha)=बताए•मनुः (manuḥ)=र मनुले•इक्ष्वाकवे (ikṣvākave)=आफ्ना पुत्र राजा इक्ष्वाकुलाई•अब्रवीत् (abravīt)=सिकाए वा भने।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मैले यस अविनाशी (शाश्वत) निष्काम कर्मयोगको उपदेश सृष्टिको प्रारम्भमै सूर्यदेवलाई दिएको थिएँ; सूर्यले आफ्ना पुत्र मनुलाई भने, र मनुले आफ्ना पुत्र राजा इक्ष्वाकुलाई यसको उपदेश दिए।

महाभारतको परिस्थिति

गीता ज्ञानको प्राचीन राजर्षि परम्परा

तेस्रो अध्यायमा कर्मयोगको पूर्ण विज्ञान बताइसकेपछि, श्रीकृष्णले अब यस ज्ञानको ऐतिहासिक र आध्यात्मिक मूल स्रोत उजागर गर्नुहुन्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! यो कर्मयोग कुनै आज कुरुक्षेत्रमा मैले अकस्मात् नयाँ आविष्कार गरेको सिद्धान्त होइन। यो ज्ञान त अनादिकालदेखि सृष्टिको सञ्चालनका लागि बनेको शाश्वत नियम हो।" सृष्टिको सुरुमै भगवान्ले यो ज्ञान सूर्यदेवलाई दिनुभयो। किन सूर्यलाई? किनकि सूर्यले दिनरात बिना कुनै स्वार्थ, अहंकार वा थकाइ संसारलाई प्रकाश र जीवन दिइरहन्छ— सूर्य नै ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो कर्मयोगी हो! त्यसपछि सूर्यबाट मनु (मानव जातिका पूर्वज) हुँदै सूर्यवंशका प्रथम चक्रवर्ती राजा इक्ष्वाकु (श्रीरामका पूर्वज) सम्म यो ज्ञान पुग्यो। यो ज्ञान विशेष गरी समाज र राज्य चलाउने राजर्षिहरूका लागि थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

शाश्वत सत्यको निरन्तरता: ज्ञान नयाँ हुँदैन

मानव इतिहासमा प्रविधि, फेसन र साधनहरू परिवर्तन हुन्छन्, तर जीवन बाँच्ने आधारभूत नियमहरू कहिल्यै पुराना हुँदैनन्। - कर्तव्यनिष्ठा, निःस्वार्थ सेवा, इमानदारी र आत्म-संयम आजभन्दा लाखौं वर्ष अगाडि जति सत्य थिए, आज पनि त्यति नै सत्य छन्। श्रीकृष्णले यस योगलाई 'अव्ययम्' (Imperishable) भन्नुभएको छ। संसारका भौतिक साम्राज्यहरू नष्ट हुन्छन्, तर निष्काम कर्म र आत्मज्ञानको ज्योति कहिल्यै मर्दैन। हामीले प्राचीन ऋषिहरूको यो अनुभवसिद्ध विवेकलाई आफ्नो आधुनिक जीवनको मार्गदर्शक बनाउनुपर्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

सत्य र सद्गुण कहिल्यै पुराना हुँदैनन्। आफ्नो दैनिक काममा सूर्य झैं बिना कुनै लोभ वा अहंकार, कर्तव्यनिष्ठ भएर प्रकाश छर्नुहोस्।