अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

श्रीकृष्णले यहाँ इतिहासको एउटा दुःखद यथार्थ बताउनुहुन्छ। कुनै पनि महान् सत्य जब सुरु हुन्छ, तब त्यो अत्यन्तै पवित्र र शक्तिशाली हुन्छ। तर समय बित्दै जाँदा स्वार्थी, लोभी र पाखण्डी मानिसहरूले त्यसको गलत व्याख्या गर्न थाल्छन्। - राजा जनक र इक्ष्वाकु जस्ता राजर्षिहरूले राज्य चलाउँदै त्यागको जीवन बाँचेका थिए। - तर पछि राजाहरू विलासी र स्वार्थी बने; उनीहरूले अध्यात्मलाई केवल देखावटी कर्मकाण्ड र शक्ति प्रदर्शनको साधन बनाए। सच्चा कर्मयोगको मर्म हरायो। मानिसहरू कि त संसार त्यागेर पलायन हुन थाले, कि त केवल स्वार्थका लागि युद्ध र हिंसामा लिप्त भए। यसरी धर्मको मूल आत्मा जब हराउँछ, तब त्यसलाई पुनः जीवित गर्न भगवान्‌को हस्तक्षेप अनिवार्य बन्दछ।

यो ऐतिहासिक नियम हाम्रा संस्था, समाज र व्यक्तिगत जीवनमा पनि लागू हुन्छ: - एउटा कम्पनी सुरुमा सेवा र उत्कृष्टताका लागि खुल्छ, तर समयसँगै केवल नाफा र भ्रष्टाचारको अखडा बन्छ। - एउटा मानिस सुरुमा इमानदार र आदर्शवादी हुन्छ, तर समयको प्रभाव र नराम्रो संगतले गर्दा बिस्तारै भ्रष्ट बन्दै जान्छ। यदि हामीले सधैं आत्म-निरीक्षण र साधना गरेनौं भने, हाम्रो भित्री विवेक र आदर्श पनि समयको धुलोले पुरिन्छ। त्यसैले सत्यलाई निरन्तर ताजा र पुनर्जीवित गरिरहनुपर्छ।