अध्याय 4श्लोक 33
Chapter 4 • Verse 33

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप।

सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥ ३३॥

śreyān dravyamayād yajñāj jñāna-yajñaḥ parantapa |

sarvaṁ karmākhilaṁ pārtha jñāne parisamāpyate || 33 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

श्रेयान् (śreyān)=धेरै श्रेष्ठ वा महान् छद्रव्यमयात् (dravyamayāt)=भौतिक धन-सम्पत्ति वा वस्तुद्वारा गरिनेयज्ञात् (yajñāt)=यज्ञभन्दाज्ञान-यज्ञः (jñāna-yajñaḥ)=ज्ञानयज्ञ (आत्मज्ञान र विवेकको अनुसन्धान)परन्तप (parantapa)=हे शत्रुतापन अर्जुन!सर्वम् (sarvam)=सम्पूर्णकर्म (karma)=कर्महरूअखिलम् (akhilam)=आफ्ना सम्पूर्ण अङ्गहरूसहितपार्थ (pārtha)=हे पृथानन्दन!ज्ञाने (jñāne)=तत्वज्ञानमा नैपरिसमाप्यते (parisamāpyate)=समाप्त वा पूर्ण हुन्छन्।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे शत्रुतापन अर्जुन! भौतिक वस्तु वा द्रव्यद्वारा गरिने यज्ञभन्दा ज्ञानयज्ञ अत्यन्त श्रेष्ठ छ; किनभने हे पार्थ! संसारका सम्पूर्ण कर्महरू अन्ततः ज्ञानमा नै गएर पूर्ण रूपमा समाप्त हुन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

द्रव्ययज्ञभन्दा ज्ञानयज्ञको सर्वोच्चता

महाभारतमा राजाहरूले ठूला-ठूला अश्वमेध, राजसूय आदि द्रव्ययज्ञहरू गरे जहाँ करोडौंको सुन, गाई, अन्न र वस्त्र दान गरिन्थ्यो। तर ती सबै यज्ञहरूले अन्ततः स्वर्ग वा भौतिक सम्मान त दिलाउन सक्थे, तर अज्ञानता र मोक्षको समाधान दिन सक्दैनथे। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा अर्जुनलाई कुनै घिउ हाल्ने वा सुन बाँड्ने यज्ञको खाँचो थिएन; उनलाई आफ्नो मोह र शोक मेटाउने 'ज्ञानयज्ञ' को आवश्यकता थियो! श्रीकृष्ण स्पष्ट भन्नुहुन्छ— सम्पूर्ण कर्महरूको अन्तिम गन्तव्य नै आत्मज्ञान हो। जब ज्ञान प्राप्त हुन्छ, तब कर्महरूको प्रयोजन पूरा हुन्छ र ती ज्ञानमै विलीन हुन्छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्मको शिखर: ज्ञान नै अन्तिम गन्तव्य

हामी जे जति काम गर्छौं— पढाइ, व्यापार, परिवार, समाजसेवा वा धार्मिक अनुष्ठान: - यी सबैको मूल उद्देश्य के हो? आफ्नो चेतनालाई परिपक्व बनाउनु, मनलाई शुद्ध पार्नु र जीवनको सत्य बुझ्नु। - यदि कुनै व्यक्तिले जीवनभर मेहनत गर्‍यो तर उसमा समझ, विवेक र आत्मज्ञान आएन भने उसको सम्पूर्ण परिश्रम अधुरो रहन्छ। भौतिक वस्तुको दानभन्दा कसैलाई सत्यको ज्ञान दिनु वा आफैँले सत्य बुझ्नु हजारौं गुणा ठूलो यज्ञ हो।
व्यावहारिक सूत्र :

केवल बाहिरी काम र दौडधुपमा मात्र सीमित नरहनुहोस्। आफ्ना सबै अनुभव र कर्महरूबाट ज्ञान र विवेक हासिल गर्न प्राथमिकता दिनुहोस्।