ॐअध्याय 4श्लोक 42
Chapter 4 • Verse 42

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः।

छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥ ४२॥

tasmād ajñāna-sambhūtaṁ hṛt-sthaṁ jñānāsinātmanaḥ |

chittvainaṁ saṁśayaṁ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata || 42 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तस्मात् (tasmāt)=त्यसकारण•अज्ञान-सम्भूतम् (ajñāna-sambhūtam)=अज्ञानताबाट उत्पन्न भएको•हृत्-स्थम् (hṛt-stham)=हृदयभित्र बसेको•ज्ञान-असिना (jñāna-asinā)=आत्मज्ञानरूपी तरवारद्वारा•आत्मनः (ātmanaḥ)=आफ्नो (हृदयको)•छित्त्वा (chittvā)=टुक्रा-टुक्रा पारी काटेर•एनम् (enam)=यस•संशयम् (saṁśayam)=शङ्का वा संशयलाई•योगम् (yogam)=निष्काम कर्मयोगमा•आतिष्ठ (ātiṣṭha)=दृढ भई स्थित होऊ•उत्तिष्ठ (uttiṣṭha)=र युद्धका लागि खडा होऊ (उठ!)•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यसकारण हे भरतवंशी अर्जुन! आफ्नो अज्ञानताबाट तिम्रो हृदयभित्र उब्जिएको यस संशय (शङ्का र द्वन्द्व) लाई आत्मज्ञानरूपी तरवारले टुक्रा-टुक्रा पारेर काटिदेऊ, अनि निष्काम कर्मयोगमा दृढ भएर स्थित भई आफ्नो कर्तव्य (युद्ध) का लागि खडा होऊ!

महाभारतको परिस्थिति

उत्तिष्ठ भारत: ज्ञानासिद्वारा संशयको अन्त्य र कर्मयोगको आह्वान

यो चौथो अध्याय 'ज्ञानकर्मसंन्यासयोग' को चरम र ऐतिहासिक समापन हो। युद्धभूमिमा रथको पछाडि गाण्डीव धनुष भुइँमा फालेर आँखाभरि आँसु पार्दै बसेका अर्जुनलाई श्रीकृष्णले ज्ञानको सर्वोच्च उपदेश दिनुभयो। अन्त्यमा भगवान्‌को गर्जन गुञ्जिन्छ— 'उत्तिष्ठ भारत!' (हे अर्जुन, उठ!) श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— तिम्रो काँधमा धनुष छ तर तिम्रो हृदयमा संशयरूपी शत्रु बसेको छ। त्यो संशय बाहिरबाट आएको होइन, तिम्रै अज्ञानताबाट जन्मिएको हो। त्यसैले पहिले आफ्नो आत्मज्ञानरूपी तरवार (ज्ञानासि) ले आफ्नै हृदयको संशयलाई काट, अनि कर्मयोगमा स्थित भएर धर्मको रक्षाका लागि सिंहझैं गर्जन गर्दै खडा होऊ! यो आह्वान केवल अर्जुनका लागि मात्र होइन, संसारका हरेक दिग्भ्रमित साधकका लागि कालजयी सन्देश हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्नो भित्री शङ्का काट्नुहोस् र उठ्नुहोस्!

हाम्रो जीवनको कुरुक्षेत्रमा पनि सबैभन्दा ठूलो शत्रु बाहिर होइन, हाम्रो आफ्नै हृदयभित्र हुन्छ: - "म सक्दिनँ होला", "म असफल भएँ भने के गर्ने?", "अरूले के भन्लान्?" — यी सबै संशयहरू अज्ञानताबाट उब्जन्छन्। - जबसम्म हामी यो भित्री संशयलाई आत्मज्ञान र विवेकको तरवारले काट्दैनौं, तबसम्म हामी जीवनको युद्धभूमिमा काँपेर बसिरहन्छौं। संशय काटिएपछि मात्र सच्चा कर्मको शक्ति जाग्छ। त्यसैले हीनताबोध त्याग्नुहोस्, आफ्नो कर्तव्य सम्झनुहोस् र उठ्नुहोस्!
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना सम्पूर्ण आत्म-संशय, डर र बहानाहरूलाई विवेकको तरवारले काटिदिनुहोस्। आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न दृढतापूर्वक उठ्नुहोस्।