अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

यो चौथो अध्याय 'ज्ञानकर्मसंन्यासयोग' को चरम र ऐतिहासिक समापन हो। युद्धभूमिमा रथको पछाडि गाण्डीव धनुष भुइँमा फालेर आँखाभरि आँसु पार्दै बसेका अर्जुनलाई श्रीकृष्णले ज्ञानको सर्वोच्च उपदेश दिनुभयो। अन्त्यमा भगवान्‌को गर्जन गुञ्जिन्छ— 'उत्तिष्ठ भारत!' (हे अर्जुन, उठ!) श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— तिम्रो काँधमा धनुष छ तर तिम्रो हृदयमा संशयरूपी शत्रु बसेको छ। त्यो संशय बाहिरबाट आएको होइन, तिम्रै अज्ञानताबाट जन्मिएको हो। त्यसैले पहिले आफ्नो आत्मज्ञानरूपी तरवार (ज्ञानासि) ले आफ्नै हृदयको संशयलाई काट, अनि कर्मयोगमा स्थित भएर धर्मको रक्षाका लागि सिंहझैं गर्जन गर्दै खडा होऊ! यो आह्वान केवल अर्जुनका लागि मात्र होइन, संसारका हरेक दिग्भ्रमित साधकका लागि कालजयी सन्देश हो।

हाम्रो जीवनको कुरुक्षेत्रमा पनि सबैभन्दा ठूलो शत्रु बाहिर होइन, हाम्रो आफ्नै हृदयभित्र हुन्छ: - "म सक्दिनँ होला", "म असफल भएँ भने के गर्ने?", "अरूले के भन्लान्?" — यी सबै संशयहरू अज्ञानताबाट उब्जन्छन्। - जबसम्म हामी यो भित्री संशयलाई आत्मज्ञान र विवेकको तरवारले काट्दैनौं, तबसम्म हामी जीवनको युद्धभूमिमा काँपेर बसिरहन्छौं। संशय काटिएपछि मात्र सच्चा कर्मको शक्ति जाग्छ। त्यसैले हीनताबोध त्याग्नुहोस्, आफ्नो कर्तव्य सम्झनुहोस् र उठ्नुहोस्!