अध्याय 4श्लोक 41
Chapter 4 • Verse 41

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम्।

आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥ ४१॥

yoga-saṁnyasta-karmāṇaṁ jñāna-sañchinna-saṁśayam |

ātmavantaṁ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya || 41 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

योग-संन्यस्त-कर्माणम् (yoga-saṁnyasta-karmāṇam)=कर्मयोगद्वारा सम्पूर्ण कर्महरूलाई परमात्मामा समर्पित गरिसकेकोज्ञान-सञ्छिन्न-संशयम् (jñāna-sañchinna-saṁśayam)=आत्मज्ञानद्वारा जसका सम्पूर्ण संशय र शङ्काहरू काटिसकिएका छन्आत्मवन्तम् (ātmavantam)=आफ्नै आत्मस्वरूपमा दृढ भई स्थित साधकलाईन (na)=हुँदैनन्कर्माणि (karmāṇi)=कर्महरूलेनिबध्नन्ति (nibadhnanti)=बाँध्न सक्दैनन्धनञ्जय (dhanañjaya)=हे धनञ्जय अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे धनञ्जय अर्जुन! जसले निष्काम कर्मयोगद्वारा आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरूलाई परमात्मामा समर्पण गरिसकेको छ, जसका सम्पूर्ण संशयहरू आत्मज्ञानको तरवारले काटिइसकेका छन्, र जो निरन्तर आफ्नो आत्मस्वरूपमा दृढ भई स्थित छ, त्यस्तो आत्मवान् पुरुषलाई कुनै पनि कर्महरूले बाँध्न सक्दैनन्।

महाभारतको परिस्थिति

आत्मवान् पुरुषको निर्बन्ध अवस्था

श्रीकृष्णले यहाँ अर्जुनलाई 'धनञ्जय' (संसारको धनलाई जित्ने महायोद्धा) भनेर सम्बोधन गर्नुभएको छ। उहाँ अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— "हे धनञ्जय! तिमीले भौतिक दिग्विजय गरेर सुन-सम्पत्ति त जित्यौ, तर अब तिमीले आफ्ना भित्री संशयहरूलाई जितेर वास्तविक 'आत्मवान्' बन्नुपर्छ!" कुरुक्षेत्रको युद्धमा बाण चलाउँदा पनि यदि अर्जुनले निष्काम कर्मयोगद्वारा कर्म परमात्मामा अर्पण गरेका छन्, ज्ञानद्वारा संशय काटिसकेका छन् र आफ्नो आत्मामा स्थित छन् भने, करोडौं सेनासँग युद्ध गर्दा पनि उनलाई कुनै कर्मबन्धन लाग्ने छैन। यो नै कर्मयोग र ज्ञानयोगको परम मिलन हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

समर्पण, ज्ञान र आत्मस्थिति: जीवनका तीन सुरक्षा कवच

जीवनमा तनाव र बन्धनबाट बच्न हामीलाई तीन कुरा चाहिन्छ: १. कर्मयोग: आफ्ना सबै कामहरूलाई ईश्वर वा समाजको सेवाका रूपमा निष्काम भावले गर्नु (समर्पण)। २. ज्ञान: सत्य र विवेकको प्रकाशले मनका सम्पूर्ण शङ्का-उपशङ्काहरू काट्नु (स्पष्टता)। ३. आत्मस्थिति: बाहिरी प्रशंसा वा आलोचनामा नबहकिएर आफ्नै भित्री शान्तिमा स्थिर रहनु (आत्मविश्वास)। यी तीन सुरक्षा कवच भएका व्यक्तिलाई संसारको कुनै पनि चुनौती वा कर्मले विचलित बनाउन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना कर्महरूलाई ईश्वरार्पण गर्नुहोस्, ज्ञानद्वारा आफ्ना डर र शङ्काहरू मेटाउनुहोस्, र आफ्नै आत्मबलमा अडिग रहनुहोस्।