अध्याय 4श्लोक 5
Chapter 4 • Verse 5

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।

तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥ ५॥

bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |

tāny ahaṁ veda sarvāṇi na tvaṁ vettha parantapa || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

बहूनि (bahūni)=अनेकौं, धेरैमे (me)=मेराव्यतीतानि (vyatītāni)=बितिसकेका छन्जन्मानि (janmāni)=जन्महरूतव (tava)=तिम्राच (ca)=अर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!तानि (tāni)=ती सबै जन्महरूलाईअहम् (aham)=वेद (veda)=जान्दछुसर्वाणि (sarvāṇi)=सम्पूर्णन (na)=जान्दैनौत्वम् (tvam)=तिमीलेवेत्थ (vettha)=जान्दछौपरन्तप (parantapa)=हे शत्रुतापन अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे अर्जुन! मेरा र तिम्रा धेरै-धेरै जन्महरू बितिसकेका छन्। म ती सम्पूर्ण जन्महरूलाई पूर्ण रूपमा जान्दछु, तर हे परन्तप! अज्ञानता र मायाको पर्दाका कारण तिमी ती जन्महरूलाई जान्दैनौ।

महाभारतको परिस्थिति

जीव र ईश्वरको आधारभूत भिन्नता: विस्मृति बनाम सर्वज्ञता

श्रीकृष्णले अर्जुनको प्रश्नको उत्तर दिनुहुँदा जीव (मनुष्य) र ईश्वर (परमात्मा) को बीचको अन्तर स्पष्ट पार्नुहुन्छ। अर्जुन र श्रीकृष्ण अनादिकालदेखिका सनातन सखा (नर र नारायण) हुन्। उनीहरूले प्रत्येक कल्प र युगमा सँगै अवतार लिएका छन्। तर फरक के छ? - जीव (अर्जुन) जब जन्म लिन्छ, ऊ पूर्वजन्मको सारा कुरा बिर्सन्छ (विस्मृति)। ऊ आफूलाई केवल यो वर्तमान शरीर मात्र मान्दछ, र त्यसैले जन्म-मृत्युको शोकमा रुन्छ। - तर ईश्वर (श्रीकृष्ण) जब शरीर धारण गर्नुहुन्छ, उहाँको अनन्त चेतना कहिल्यै निदाउँदैन। उहाँलाई आफ्ना र सम्पूर्ण सृष्टिका अनन्त जन्महरूको एक-एक क्षण सधैं प्रत्यक्ष ज्ञात हुन्छ। भगवान् साक्षी हुनुहुन्छ; जीव मायाको पर्दाभित्र निदाएको बालक हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

चेतनाको विस्मृति: हामी आफ्नो अमरता किन बिर्सन्छौं?

हामी किन मृत्युसँग यति धेरै डराउँछौं? किनकि हामीलाई लाग्छ कि हाम्रो अस्तित्व केवल यो एउटा शरीर जन्मिएपछि सुरु भयो र यो शरीर मरेपछि सकिन्छ। हामीले आफ्नो अमर आध्यात्मिक इतिहास बिर्सिएका छौं। तर वास्तविकता के हो भने, हाम्रो आत्माले अनगिन्ती शरीरहरू धारण गरिसकेको छ र अनगिन्ती अनुभवहरू सँगालेको छ। - जब मानिसले ध्यान र आत्म-साक्षात्कारद्वारा त्यो गहिरो चेतनालाई छुन्छ, तब उसलाई अनुभव हुन्छ कि ऊ केवल यो नश्वर शरीर मात्र होइन। - ऊ त समय र जन्म-मृत्युभन्दा परको अनन्त यात्राको यात्रु हो। यो बोध हुनेबित्तिकै मृत्युको सारा भय तुरुन्तै समाप्त हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफूलाई केवल वर्तमान शरीरको सीमित उमेरमा नबाँध्नुहोस्। तपाईं एक अमर चेतना हुनुहुन्छ जसको यात्रा अनन्त छ। यो बोधले जीवनमा अभूतपूर्व धैर्य र निर्भयता दिन्छ।