अध्याय 4श्लोक 6
Chapter 4 • Verse 6

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।

प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥ ६॥

ajo'pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro'pi san |

prakṛtiṁ svām adhiṣṭhāya sambhavāmy ātma-māyayā || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अजः (ajaḥ)=अजन्मा (जसको कहिल्यै जन्म हुँदैन)अपि (api)=हुँदाहुँदै पनिसन् (san)=हुँदाअव्यय-आत्मा (avyaya-ātmā)=अविनाशी स्वरूप भएकोभूतानाम् (bhūtānām)=सम्पूर्ण प्राणीहरूकोईश्वरः (īśvaraḥ)=परम स्वामी वा ईश्वरअपि (api)=पनिसन् (san)=हुँदाहुँदैप्रकृतिम् (prakṛtim)=प्रकृतिलाईस्वाम् (svām)=आफ्नै अधीनमा राखेर वा आफ्नो स्वरूपलाईअधिष्ठाय (adhiṣṭhāya)=आफ्नो वशमा राखेरसम्भवामि (sambhavāmi)=म प्रकट हुन्छु (अवतार लिन्छु)आत्म-मायया (ātma-māyayā)=मेरो आफ्नै योगमाया (अलौकिक सङ्कल्प शक्ति) द्वारा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— म अजन्मा र अविनाशी स्वरूप भएको तथा सम्पूर्ण प्राणीहरूको परमेश्वर हुँदाहुँदै पनि, आफ्नै प्रकृति (माया) लाई आफ्नो पूर्ण वशमा राखेर, मेरो आफ्नै योगमाया (दिव्य सङ्कल्प शक्ति) द्वारा यस संसारमा प्रकट हुन्छु।

महाभारतको परिस्थिति

अवतारको दिव्य रहस्य: जन्म बिनाको प्रकट हुनु

साधारण मानिसको जन्म र भगवान्‌को अवतारमा के फरक छ? १. साधारण मानिस आफ्नो पूर्वजन्मको कर्म र प्रारब्धको विवशताले गर्दा आमाको कोखमा बन्दी भएर जन्मिन बाध्य हुन्छ। ऊ प्रकृतिको दास हो। २. तर भगवान् कुनै कर्म वा बाध्यताले जन्मिनुहुन्न! उहाँ अजन्मा (Aja) हुनुहुन्छ। उहाँ प्रकृतिका दास होइन, प्रकृतिका मालिक हुनुहुन्छ। उहाँ आफ्नो स्वतन्त्र दिव्य सङ्कल्प (आत्म-माया) द्वारा संसारको रक्षा गर्न साकार रूपमा यसरी प्रकट हुनुहुन्छ, जसरी कुशल अभिनेता नाटकमा कुनै विशेष भूमिका खेल्न मञ्चमा देखा पर्दछ। नाटक सकिएपछि अभिनेता हराउँछ तर उसको वास्तविक स्वरूप यथावत् रहन्छ। श्रीकृष्णको जन्म सांसारिक बन्धन होइन, त्यो दिव्य लीला हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

चेतनाको संसारमा अवतरण: उच्च आदर्शको प्रस्तुति

यो श्लोकले हामीलाई सिकाउँछ कि आध्यात्मिक उचाइमा पुग्नुको अर्थ संसारलाई घृणा गरेर भाग्नु होइन। - भगवान् स्वयं परम् पदमा भएर पनि संसारका पीडितहरूको उद्धार गर्न धर्तीको धुलोमा ओर्लिनुहुन्छ। यदि तपाईंसँग ज्ञान, शक्ति वा साधन छ भने, त्यसलाई अहंकारको महलमा बन्द गरेर नराख्नुहोस्। संसारका दीन-दुःखी, पीडित र अन्यायमा परेकाहरूको सेवा गर्न आफ्नो अहंकारलाई पन्छाएर विनम्रतापूर्वक समाजमा ओर्लनुहोस्। यो सेवा नै मानव जीवनको 'लघु-अवतार' (Micro-incarnation) हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो शक्ति र ज्ञानलाई अहंकारको साधन नबनाउनुहोस्। समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन र कमजोरहरूको रक्षा गर्न आफ्नो पूर्ण सामर्थ्यका साथ अघि बढ्नुहोस्।