अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

यो श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वाधिक प्रख्यात र शक्तिशाली श्लोकहरूमध्ये एक हो। कुरुक्षेत्रको युद्ध केवल जमिनको टुक्राका लागि भएको पारिवारिक झगडा थिएन; यो धर्म र अधर्मको महासङ्ग्राम थियो। जब कौरवहरूको सभामा द्रौपदीको चीरहरण भयो, जब भीष्म र द्रोणजस्ता महापुरुषहरू मौन रहे, र जब दुर्योधनजस्ता अत्याचारी शासकहरूले अहंकारको पराकाष्ठा नाघे, तब समाजमा धर्मको चरम ग्लानि भइसकेको थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— ईश्वरीय सत्ता केवल स्वर्गमा बसेर हेरिरहने साक्षी मात्र होइन। जब संसारमा सज्जनहरूको अस्तित्व खतरामा पर्छ र दुर्जनहरूको अत्याचारले सीमा नाघ्छ, तब सन्तुलन कायम गर्न परमात्मा स्वयं साकार रूप लिएर इतिहासको रङ्गमञ्चमा ओर्लनुहुन्छ।

हाम्रो जीवनभित्र पनि यो श्लोक निरन्तर घटित भइरहेको हुन्छ: १. जब हाम्रो मनमा काम, क्रोध, लोभ र अहंकाररूपी अधर्म प्रबल हुन्छ र हाम्रो विवेक, सत्य र शान्तिरूपी धर्म कमजोर बन्दछ, त्यतिबेला हाम्रो जीवनमा चरम ग्लानि (पीडा र अशान्ति) उत्पन्न हुन्छ। २. जब व्यक्ति आफ्नो चरम असहाय अवस्थामा पुगेर परमात्माप्रति पूर्ण समर्पण गर्दछ, तब उसको अन्तःकरणमा विवेक र ईश्वरीय प्रकाशको 'अवतार' हुन्छ जसले भित्री विकारहरूलाई नष्ट गरिदिन्छ। परमात्मा बाहिरबाट मात्र आउनुहुन्न, जब हामी आफ्नो अहंकार छोडेर सत्यको पक्षमा उभिन्छौं, तब उहाँ हाम्रो अन्तरआत्माबाट मार्गदर्शन गर्न थाल्नुहुन्छ।