अध्याय 4श्लोक 8
Chapter 4 • Verse 8

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।

धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥ ८॥

paritrāṇāya sādhūnāṁ vināśāya ca duṣkṛtām |

dharma-saṁsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge || 8 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

परित्राणाय (paritrāṇāya)=पूर्ण रक्षा वा उद्धारका लागिसाधूनाम् (sādhūnām)=सज्जन, धर्मात्मा र निर्दोष भक्तहरूकोविनाशाय (vināśāya)=पूर्ण विनाश वा संहारका लागिच (ca)=दुष्कृताम् (duṣkṛtām)=दुष्कर्मी, पापी र अत्याचारीहरूकोधर्म (dharma)=धर्मलाईसंस्थापन-अर्थाय (saṁsthāpana-arthāya)=राम्रोसँग पुनः स्थापित गर्नका लागिसम्भवामि (sambhavāmi)=म प्रकट हुन्छु (अवतार लिन्छु)युगे युगे (yuge yuge)=प्रत्येक युग-युगमा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— साधु-सन्त तथा सज्जनहरूको पूर्ण रक्षा गर्न, पापी र अत्याचारीहरूको विनाश गर्न, तथा धर्मको पुनः सुदृढ स्थापना गर्नका लागि म प्रत्येक युग-युगमा प्रकट हुने गर्दछु।

महाभारतको परिस्थिति

अवतारका तीन मुख्य उद्देश्य: रक्षा, विनाश र पुनर्स्थापना

श्रीकृष्णले यहाँ अवतार धारण गर्नुको त्रिपक्षीय प्रयोजन स्पष्ट गर्नुभएको छ: १. 'परित्राणाय साधूनाम्' — पाण्डवहरू, कुन्ती, द्रौपदी, विदुरजस्ता सज्जनहरू जो धर्मको मार्गमा हिँडेर पनि वर्षौंदेखि अपमान, वनवास र षड्यन्त्रको आगोमा जलिरहेका थिए, उनीहरूको आँसु पुछ्न र न्याय दिनु। २. 'विनाशाय च दुष्कृताम्' — कंश, जरासन्ध, शिशुपाल, दुर्योधन र दुःशासनजस्ता घमण्डी अत्याचारीहरू जसले सम्पूर्ण धर्तीलाई आतङ्कित बनाएका थिए, उनीहरूको अहंकार र शक्तिलाई नामेट पार्नु। ३. 'धर्मसंस्थापनार्थाय' — केवल युद्ध जित्नु मात्र होइन, समाजमा न्याय, सत्य, मर्यादा र नैतिक व्यवस्थाको जग फेरि बलियो बनाउनु। महाभारतको युद्ध व्यक्तिगत बदलाको लागि होइन, ब्रह्माण्डीय सन्तुलन फर्काउने ईश्वरीय कार्य थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मनभित्रका तीन कार्य: गुणहरूको संरक्षण र दुर्गुणहरूको संहार

हाम्रो आत्मिक साधनामा पनि यी तीन प्रक्रिया अनिवार्य छन्: - 'साधु रक्षा': आफ्नो मनभित्र रहेका सात्विक गुणहरू— प्रेम, दया, धैर्य, निष्ठा र करुणालाई जोगाउनु र पोषण गर्नु। - 'दुष्कृत विनाश': मनमा उत्पन्न हुने तामसिक र राजसिक विकारहरू— ईर्ष्या, क्रोध, वासना, छल र संशयलाई दृढतापूर्वक समूल नष्ट गर्नु। - 'धर्म संस्थापना': आफ्नो दैनिक आचरण, सोच र कर्ममा उच्च नैतिक मूल्यहरूलाई अटल रूपमा स्थापित गर्नु। जब हामी निरन्तर आत्म-परीक्षण र साधना गर्छौं, तब प्रत्येक दिन हाम्रो जीवनमा नयाँ 'युग' सुरु हुन्छ जहाँ धर्मको विजय हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो भित्री सज्जनता र असल विचारहरूको संरक्षण गर्नुहोस्, र कमजोरी तथा नकारात्मक विचारहरूलाई तत्काल निर्मम भई नष्ट गर्नुहोस्।