अध्याय 4श्लोक 9
Chapter 4 • Verse 9

अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय

श्रीभगवानुवाच

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।

त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥ ९॥

janma karma ca me divyam evaṁ yo vetti tattvataḥ |

tyaktvā dehaṁ punarjanma naiti mām eti so'rjuna || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

जन्म (janma)=जन्म (प्रकट हुनु)कर्म (karma)=कर्म (लीला वा कार्य)च (ca)=मे (me)=मेरोदिव्यम् (divyam)=अलौकिक वा दिव्यएवम् (evam)=यस प्रकारयः (yaḥ)=जसलेवेत्ति (vetti)=जान्दछ वा बुझ्दछतत्त्वतः (tattvataḥ)=तात्विक रूपमा (यथार्थ रूपमा)त्यक्त्वा (tyaktvā)=त्यागेर (मृत्युपछि)देहम् (deham)=शरीरलाईपुनः-जन्म (punaḥ-janma)=फेरि संसारमा जन्मन (na)=हुँदैन वा लिँदैनएति (eti)=प्राप्त गर्दछमाम् (mām)=मलाई नैसः (saḥ)=त्यो व्यक्तिअर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे अर्जुन! मेरो यो जन्म (प्रकट हुनु) र कर्म (लीला) दिव्य अर्थात् अलौकिक छन्। यस यथार्थलाई जसले तात्विक रूपमा बुझ्दछ, उसले शरीर त्यागेपछि फेरि यस संसारमा पुनर्जन्म लिँदैन, बरु उसले मलाई नै प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

दिव्य जन्म र कर्मको तात्विक रहस्य

साधारण मानिस श्रीकृष्णलाई देवकी र वासुदेवका पुत्र, गोकुलका गोठाला वा केवल एक सामान्य मानव राजा सम्झन्थे। शिशुपालले राजसूय यज्ञमा श्रीकृष्णलाई मानव ठानेर नै अपमान गरेको थियो। तर भीष्म पितामहले श्रीकृष्णको दिव्य स्वरूप पहिचान गरेका थिए। श्रीकृष्ण यहाँ अर्जुनलाई भन्दै हुनुहुन्छ: "मेरो जन्म कुनै भौतिक वीर्य-रज वा कर्मबन्धनबाट भएको होइन, र मेरा कर्महरू कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ वा वासनाबाट प्रेरित छैनन्। मेरो जन्म र कर्म पूर्ण रूपमा दिव्य (Transcendental) छन्। जसले मलाई साधारण हाडछालाको मानिस नमानी जगत्‌को नियामक परमेश्वरका रूपमा साक्षात्कार गर्दछ, ऊ संसारको जन्म-मरणको चक्रबाट सधैँका लागि मुक्त हुन्छ।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्मलाई दिव्यतामा रूपान्तरण गर्ने कला

यो श्लोक केवल ईश्वरको महिमा मात्र होइन, साधकको जीवन रूपान्तरणको सूत्र पनि हो: - जब हामी आफ्नो जीवन र कर्मलाई केवल पेट पाल्ने, धन कमाउने वा अहंकार प्रदर्शन गर्ने माध्यम मात्र मान्छौं, तब हामी कर्मबन्धनमा फस्छौं र अशान्त रहन्छौं। - तर जब हामी भगवान्‌को दिव्य कर्मको अनुकरण गर्दै आफ्ना सम्पूर्ण कार्यहरूलाई सेवा, कर्तव्य र ईश्वरीय अनुग्रह ठानेर गर्दछौं, तब हाम्रा कर्महरू पनि 'दिव्य' बन्न पुग्छन्। दिव्य कर्ममा अहंकार हुँदैन, केवल समता र प्रेम हुन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले मानिसलाई यसै जुनीमा बन्धनमुक्त बनाउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना हरेक दैनिक कर्महरूलाई ईश्वरको सेवा सम्झेर निष्काम भावले गर्नुहोस्; यसले तपाइँलाई सांसारिक बन्धनबाट मुक्ति दिलाउनेछ।