अध्याय 5श्लोक 1
Chapter 5 • Verse 1

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

अर्जुन उवाच

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि।

यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥ १॥

saṁnyāsaṁ karmaṇāṁ kṛṣṇa punar yogaṁ ca śaṁsasi |

yac chreya etayor ekaṁ tan me brūhi su-niścitam || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

संन्यासम् (saṁnyāsam)=कर्महरूको त्याग (संन्यास वा ज्ञानयोग)कर्मणाम् (karmaṇām)=कर्महरूकोकृष्ण (kṛṣṇa)=हे श्रीकृष्ण!पुनः (punaḥ)=फेरियोगम् (yogam)=कर्मयोग (निष्काम कर्मको आचरण)च (ca)=शंससि (śaṁsasi)=तपाईं प्रशंसा गर्नुहुन्छयत् (yat)=जुनश्रेयः (śreyaḥ)=परम कल्याणकारी वा उत्तम छएतयोः (etayoḥ)=यी दुईमध्येएकम् (ekam)=एउटा मार्गतत् (tat)=त्योमे (me)=मलाईब्रूहि (brūhi)=बताउनुहोस्सु-निश्चितम् (su-niścitam)=निश्चित र स्पष्ट रूपमा।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे श्रीकृष्ण! तपाईं एकातिर कर्महरूको त्याग (संन्यास) को प्रशंसा गर्नुहुन्छ, र फेरि अर्कोतिर निष्काम कर्मयोगको प्रशंसा गर्नुहुन्छ। त्यसकारण यी दुई मार्गहरूमध्ये मेरो लागि जुन निश्चित रूपमा परम कल्याणकारी (श्रेयस्कर) छ, त्यो मलाई स्पष्ट गरी बताइदिनुहोस्।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको धर्मसङ्कट: कर्मत्याग कि निष्काम कर्म?

चौथो अध्यायको अन्त्यमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई दुईवटा कुरा भन्नुभयो: १. ज्ञानरूपी तरवारले संशय काटेर कर्म त्याग (संन्यास) को महिमा गाउनुभयो। २. लगत्तै 'योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत' (कर्मयोगमा दृढ भई युद्धका लागि उठ!) भन्दै घोर कर्म गर्न आदेश दिनुभयो। अर्जुन फेरि गम्भीर द्वन्द्वमा परे! उनलाई लाग्छ— "यदि सबै कर्महरू त्यागेर जङ्गलमा बस्नु (संन्यास) नै श्रेष्ठ हो भने म किन यो रक्तपातपूर्ण युद्ध लडूँ? र यदि युद्ध लड्नु नै कर्तव्य हो भने कर्मत्यागको प्रशंसा किन?" अर्जुनको यो प्रश्न केवल महाभारतको युद्धभूमिको मात्र होइन, संसारका हरेक साधकको सनातन दुविधा हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

पलायन कि सक्रियता? जीवनको प्राथमिकताको खोजी

हाम्रो जीवनमा पनि अक्सर यो द्वन्द्व देखा पर्छ: - जब जिम्मेवारी र तनाव बढ्छ, मनले भन्छ— "सबथोक छोडेर कतै टाढा भागूँ, संन्यास लिऊँ, कुनै जिम्मेवारी नलिऊँ।" - तर अर्कोतर्फ हाम्रो अन्तर्मनले भन्छ— "आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ, समाज र परिवारलाई योगदान दिनुपर्छ।" कर्म त्याग्नु सजिलो छ, तर वासना र अशान्ति त्याग्नु कठिन छ। अर्जुनजस्तै हामीले पनि आफ्नो जीवनमा दुई विरोधाभासी विचारहरू आउँदा गुरु र विवेकबाट निश्चित मार्गनिर्देशन लिनुपर्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

जिम्मेवारीबाट भाग्ने संन्यास र निष्काम सेवाको कर्मयोगमध्ये कुन मार्ग आफ्नो स्वभाव र क्षमता अनुकूल छ, स्पष्ट विवेकका साथ पहिचान गर्नुहोस्।