Chapter 5 • Verse 29

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्।

सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥ २९॥

bhoktāraṁ yajña-tapasāṁ sarva-loka-maheśvaram |

suhṛdaṁ sarva-bhūtānāṁ jñātvā māṁ śāntim ṛcchati || 29 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

भोक्तारम् (bhoktāram)=सम्पूर्ण फल भोग गर्ने परम भोक्ता•यज्ञ-तपसाम् (yajña-tapasām)=सम्पूर्ण यज्ञ र तपस्याहरूको•सर्व-लोक-महेश्वरम् (sarva-loka-maheśvaram)=सम्पूर्ण लोक र ब्रह्माण्डहरूको परम स्वामी वा ईश्वर•सुहृदम् (suhṛdam)=परम हितैषी, निस्वार्थ मित्र वा शुभचिन्तक•सर्व-भूतानाम् (sarva-bhūtānām)=सम्पूर्ण प्राणीहरूको•ज्ञात्वा (jñātvā)=यथार्थ रूपमा जानेर•माम् (mām)=मलाई•शान्तिम् (śāntim)=परम शान्तिलाई•ऋच्छति (ṛcchati)=प्राप्त गर्दछ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मलाई सम्पूर्ण यज्ञ र तपस्याहरूको परम भोक्ता, सम्पूर्ण लोक र ब्रह्माण्डहरूको परमेश्वर (मालिक), तथा सम्पूर्ण प्राणीहरूको निस्वार्थ हितैषी परम मित्र (सुहृद्) हो भनी तात्विक रूपमा बुझेर साधकले परम शान्ति प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

शान्ति सूत्र: यज्ञका भोक्ता, ब्रह्माण्डका स्वामी र परम सुहृद्

यो श्रीमद्भगवद्गीताको पाँचौं अध्यायको भव्य समापन र सम्पूर्ण गीताको महा-शान्तिमन्त्र हो। श्रीकृष्णले यहाँ शान्ति प्राप्तिका तीन शाश्वत सूत्रहरू घोषणा गर्नुभएको छ: १. 'भोक्तारं यज्ञतपसाम्' — हामीले गर्ने हरेक कर्म, त्याग र सेवाको वास्तविक भोक्ता र फलदाता परमात्मा मात्र हुनुहुन्छ। हामीले फलको चिन्ता गर्नु पर्दैन। २. 'सर्वलोकमहेश्वरम्' — अनन्त ब्रह्माण्ड र सबै लोकहरूको सर्वोच्च मालिक परमात्मा हुनुहुन्छ। म कुनै कुराको मालिक होइन, त्यसैले मेरो केही गुम्ने डर छैन। ३. 'सुहृदं सर्वभूतानाम्' — परमात्मा कुनै कठोर, सजाय दिने न्यायाधीश होइन; उहाँ त सम्पूर्ण प्राणीहरूका सबैभन्दा नजिकका, बिना कुनै स्वार्थ प्रेम गर्ने परम मित्र (सुहृद्) हुनुहुन्छ! कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा अर्जुनलाई श्रीकृष्ण यही आश्वासन दिनुहुन्छ: "हे अर्जुन! म तिम्रो रथ हाँक्ने सारथि मात्र होइन, म सारा सृष्टिको मालिक हुँ र तिम्रो परम हितैषी सखा हुँ। जब म तिम्रो साथमा छु भने तिमी किन डराउँछौ? मलाई चिन र परम शान्तिमा स्थिर होऊ!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

एक्लै हुनुहुन्न तपाईं: ईश्वर तपाईंको निस्वार्थ मित्र हुनुहुन्छ

हाम्रो जीवनको सबैभन्दा ठूलो तनाव र डर 'म एक्लो छु, मैले नै सबथोक सम्हाल्नुपर्छ' भन्ने भ्रमबाट आउँछ: - जब तपाईंलाई यो गहिरो विश्वास हुन्छ कि यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको मालिक ईश्वर हुनुहुन्छ, र उहाँ तपाईंको हृदयमै बसेर तपाईंसँग बिना कुनै सर्त प्रेम गर्ने परम सुहृद् (True Friend) हुनुहुन्छ, तब तपाईंका सम्पूर्ण मानसिक बोझहरू हलुका हुन्छन्। - परमात्माले तपाईंका लागि जे गर्नुहुन्छ, त्यो सधैँ कल्याणकारी हुन्छ। यो समर्पण र आत्मीयता नै जीवनको वास्तविक शान्ति (Peace of Mind) को अन्तिम रहस्य हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना सम्पूर्ण चिन्ताहरू परमात्मालाई सुम्पनुहोस्। स्मरण गर्नुहोस् कि ईश्वर सारा ब्रह्माण्डका स्वामी र तपाईंको परम मित्र हुनुहुन्छ, त्यसैले ढुक्क भई कर्तव्य गर्नुहोस्।