ॐअध्याय 5श्लोक 28
Chapter 5 • Verse 28

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः।

विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥ २८॥

yatendriya-mano-buddhir munir mokṣa-parāyaṇaḥ |

vigatecchā-bhaya-krodho yaḥ sadā mukta eva saḥ || 28 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यत-इन्द्रिय-मनः-बुद्धिः (yata-indriya-manaḥ-buddhiḥ)=इन्द्रिय, मन र बुद्धिलाई पूर्ण वशमा राखेको•मुनिः (muniḥ)=मननशील साधक•मोक्ष-परायणः (mokṣa-parāyaṇaḥ)=जसको एकमात्र सर्वोच्च लक्ष्य मोक्ष हो•विगत-इच्छा-भय-क्रोधः (vigata-icchā-bhaya-krodhaḥ)=जसका इच्छा (वासना), भय (डर) र क्रोध पूर्णतया हराइसकेका छन्•यः (yaḥ)=जो पुरुष•सदा (sadā)=सधैँ (हरेक अवस्थामा)•मुक्तः (muktaḥ)=मुक्त•एव (eva)=नै छ•सः (saḥ)=त्यो योगी।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— आफ्ना इन्द्रिय, मन र बुद्धिलाई पूर्ण वशमा राखेको, मोक्षलाई नै आफ्नो परम लक्ष्य मानेको, तथा इच्छा, भय र क्रोधबाट सदाका लागि मुक्त भइसकेको मननशील साधक सधैँ र सर्वदा मुक्त नै छ।

महाभारतको परिस्थिति

सदा मुक्त एव सः: शाश्वत मुक्तिको परिभाषा

श्रीकृष्णले यहाँ ध्यानयोगीको सर्वोच्च अवस्थाको घोषणा गर्नुभएको छ: १. यतेन्द्रियमनोबुद्धि: इन्द्रिय, मन र बुद्धिको पूर्ण अनुशासन। २. मोक्षपरायण: सांसारिक तुच्छ लोभभन्दा माथि उठेर आत्ममुक्तिलाई एकमात्र लक्ष्य बनाउनु। ३. विगतेच्छाभयक्रोध: वासना, डर र रिसको अन्त्य। यस्तो अवस्थामा पुगेको साधकलाई श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— 'सदा मुक्त एव सः'। उसलाई मोक्षका लागि भविष्यको प्रतीक्षा गर्नु पर्दैन; ऊ अहिले नै, जहाँ छ, त्यहीँ मुक्त छ! कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा अर्जुनले पनि यही मानसिक अवस्था प्राप्त गर्नु आवश्यक छ ताकि युद्ध गर्दा पनि उनी पूर्णतया मुक्त रहून्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

इच्छा, डर र रिसको अन्त्य: आन्तरिक अखण्ड स्वतन्त्रता

हामीलाई बाँध्ने कुनै बाहिरी फलामे जञ्जीर छैन; हामीलाई बाँध्ने केवल तीनवटा मानसिक बन्धनहरू हुन्: १. इच्छा (Uncontrolled Desires): यो भएन भने म बाँच्नै सक्दिनँ भन्ने लोलुपता। २. भय (Fear): जे छ त्यो गुम्ने डर र भविष्यको अनिश्चितता। ३. क्रोध (Anger): आफ्ना इच्छाहरूमा अवरोध आउँदा उत्पन्न हुने उत्तेजना। जब यी तीनै विकारहरू हट्छन् र मन-बुद्धि अनुशासित हुन्छन्, तब मानिसले अनुभव गर्छ कि ऊ कहिल्यै बन्धनमा थिएन; ऊ त सदा मुक्त थियो, छ र रहनेछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मन र बुद्धिलाई संयमित राख्नुहोस्। इच्छा, भय र क्रोधलाई त्यागेर आफ्नो वास्तविक स्वतन्त्रता र शान्तिलाई अनुभव गर्नुहोस्।