अध्याय 5श्लोक 6
Chapter 5 • Verse 6

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः।

योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥ ६॥

saṁnyāsas tu mahā-bāho duḥkham āptum ayogataḥ |

yoga-yukto munir brahma na cireṇādhigacchati || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

संन्यासः (saṁnyāsaḥ)=कर्मसंन्यास (कर्मत्याग)तु (tu)=तरमहा-बाहो (mahā-bāho)=हे महाबाहु अर्जुन!दुःखम् (duḥkham)=अत्यन्त दुःखदायी वा कठिनआप्तुम् (āptum)=प्राप्त गर्नका लागिअयोगतः (ayogataḥ)=निष्काम कर्मयोग बिनायोग-युक्तः (yoga-yuktaḥ)=निष्काम कर्मयोगमा स्थित भएकोमुनिः (muniḥ)=मननशील साधकलेब्रह्म (brahma)=परब्रह्म परमात्मालाईन-चिरेण (na-cireṇa)=चाँडै नै (शीघ्र)अधिगच्छति (adhigacchati)=प्राप्त गर्दछ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे महाबाहु अर्जुन! निष्काम कर्मयोग बिना संन्यास (कर्मत्याग) प्राप्त गर्नु अत्यन्त दुःखदायी र कठिन हुन्छ; तर निष्काम कर्मयोगमा स्थित भएको मननशील साधकले परब्रह्म परमात्मालाई शीघ्र नै प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

कर्मयोग बिनाको संन्यास दुःखको कारण: व्यावहारिक चेतावनी

श्रीकृष्णले यहाँ एउटा गम्भीर मनोवैज्ञानिक र आध्यात्मिक यथार्थ उजागर गर्नुभएको छ: यदि कुनै व्यक्तिको मन अझै वासना, राग र द्वेषले भरिएको छ, र उसले बाहिरबाट जबर्जस्ती कर्म त्यागेर संन्यास लियो भने— ऊ झन् ठूलो मानसिक द्वन्द्व, निराशा र पाखण्डको शिकार बन्दछ। कर्मयोग बिनाको संन्यास केवल दुःख र तनावको कारण बन्छ! तर यदि साधकले पहिले समाजमा सेवा गरेर, कर्तव्य पूरा गरेर आफ्नो मनको फोहोर पखाल्छ (कर्मयोग), तब उसको मन स्वतः शान्त र पवित्र हुन्छ। यस्तो कर्मयोगी साधकले सजिलैसँग र चाँडै नै परब्रह्म परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ। त्यसैले अर्जुनका लागि युद्ध छोडेर जङ्गल भाग्नु संन्यास होइन, अधर्म र पतन हुनेछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

काँचो संन्यास बनाम परिपक्व त्याग: आधारभूत तयारी

धेरै मानिसहरू जीवनका समस्याहरूबाट अत्तालिएर हतारमा कठोर निर्णय लिन्छन्: - तर जबसम्म भित्री परिपक्वता आउँदैन, बाहिरी त्यागले कुनै शान्ति दिँदैन। - पहिले आफ्नो काम, परिवार र कर्तव्यमा निष्काम सेवाको अभ्यास गर्नुहोस् (कर्मयोग)। यसले तपाईंको अहङ्कार पगाल्छ र मनलाई निर्मल बनाउँछ। - जब मन निर्मल हुन्छ, तब त्याग कुनै बोझिलो प्रयास नभई रुखबाट पाकेको फल खसेजस्तै स्वाभाविक र आनन्ददायी बन्दछ। पहिले कर्मयोगी बन्नुहोस्, संन्यासी त तपाईं स्वतः बन्नुहुनेछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मन शुद्ध नभई जिम्मेवारीबाट भाग्ने हतार नगर्नुहोस्। निष्काम भावले कर्तव्य पूरा गरेर आफ्नो मनलाई स्थिर र परिपक्व बनाउनुहोस्।