अध्याय 5श्लोक 7
Chapter 5 • Verse 7

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः।

सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७॥

yoga-yukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |

sarva-bhūtātma-bhūtātmā kurvann api na lipyate || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

योग-युक्तः (yoga-yuktaḥ)=निष्काम कर्मयोगमा स्थित भएकोविशुद्ध-आत्मा (viśuddhātmā)=पवित्र र निर्मल अन्तःकरण भएकोविजित-आत्मा (vijitātmā)=आफ्नो शरीर र मनलाई वशमा राखेकोजित-इन्द्रियः (jitendriyaḥ)=सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई जितेकोसर्व-भूत-आत्म-भूत-आत्मा (sarva-bhūta-ātma-bhūta-ātmā)=सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मा नै आफ्नो आत्मा हो भन्ने अनुभव गरेको (सर्वभूतात्मभाव भएको)कुर्वन् (kurvan)=कर्म गर्दा गर्दैअपि (api)=पनिन (na)=कहिल्यै हुँदैनलिप्यते (lipyate)=कर्मको बन्धन वा लेपले लिप्त।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— निष्काम कर्मयोगमा स्थित, निर्मल अन्तःकरण भएको, मन र शरीरलाई जितेको, सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई वशमा राखेको तथा सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मामा आफ्नै आत्मालाई देख्ने साधकले संसारका सम्पूर्ण कर्महरू गर्दागर्दै पनि ऊ कहिल्यै कर्मबन्धनमा लिप्त हुँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

सर्वभूतात्मभूतात्मा: अलिप्त कर्मयोगीको उच्च चेतना

श्रीकृष्णले यहाँ कर्मयोगीको चारवटा स्वर्णिम योग्यताहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ: १. योगयुक्त: निष्काम कर्मको अभ्यासमा निरन्तरता। २. विशुद्धात्मा: वासना र स्वार्थमुक्त पवित्र अन्तःकरण। ३. जितेन्द्रिय: इन्द्रिय र मनमाथि पूर्ण आत्मनियन्त्रण। ४. सर्वभूतात्मभूतात्मा: सबै प्राणीहरूलाई आफ्नो समान प्रेम र आदर गर्ने दृष्टि। महाभारतमा युधिष्ठिरको चरित्र यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हो। स्वर्गारोहणको समयमा पनि उनले एउटा कुकुरलाई छोडेर एक्लै स्वर्ग जान अस्वीकार गरे, किनभने उनले त्यो कुकुरमा पनि आफ्नै समान आत्मा देखेका थिए। यस्तो दृष्टि भएको व्यक्तिले राज्य चलाए पनि वा युद्ध लडे पनि ऊ कहिल्यै पापको बन्धनमा पर्दैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आत्मीयताको विस्तार: स्वार्थबाट सर्वहिततिर

हाम्रो अहंकारले हामीलाई अरूबाट अलग देखाउँछ— "म फरक, अरू फरक।" यही विभाजनले गर्दा मानिसहरू अरूलाई शोषण गर्न, ठग्न वा पीडा दिन हिचकिचाउँदैनन्। - तर जब मानिसले साधनाद्वारा बुझ्छ कि जुन चेतना मभित्र छ, त्यही चेतना सबै प्राणीहरूमा छ, तब उसको हृदय करुणाले भरिन्छ। - ऊबाट कसैलाई अन्याय हुन सक्दैन। आफ्नो काम र सम्बन्धमा सबैलाई आफ्नै आत्मा सम्झेर व्यवहार गर्नुहोस्; यस्तो प्रेमपूर्ण सेवाले जीवनलाई बन्धनमुक्त बनाउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना इन्द्रियहरूलाई संयमित राख्दै सबै प्राणीहरूलाई आफ्नो समान सम्मान र स्नेह दिनुहोस्। यसले तपाईंका सम्पूर्ण कर्महरूलाई पवित्र बनाउनेछ।