अध्याय 5श्लोक 8
Chapter 5 • Verse 8

अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)

श्रीभगवानुवाच

नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्।

पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्॥ ८॥

naiva kiñcit karomīti yukto manyeta tattva-vit |

paśyañ śṛṇvan spṛśañ jighrann aśnan gacchan svapañ śvasan || 8 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न एव (na eva)=निश्चय नै होइनकिञ्चित् (kiñcit)=केही पनिकरोमि (karomi)=म गर्दछुइति (iti)=यस्तोयुक्तः (yuktaḥ)=योगयुक्त साधकमन्येत (manyeta)=मान्दछ वा विचार गर्दछतत्त्व-वित् (tattva-vit)=सत्यको यथार्थ रहस्य जान्ने ज्ञानीलेपश्यन् (paśyan)=हेर्दैशृण्वन् (śṛṇvan)=सुन्दैस्पृशन् (spṛśan)=स्पर्श गर्दैजिघ्रन् (jighran)=सुँघ्दैअश्नन् (aśnan)=खाँदैगच्छन् (gacchan)=हिँड्दैस्वपन् (svapan)=सुत्दैश्वसन् (śvasan)=र श्वास फेर्दै।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तत्वलाई यथार्थ रूपमा जान्ने ज्ञानी योगीले हेर्दै, सुन्दै, छुँदै, सुँघ्दै, भोजन गर्दै, हिँड्दै, निदाउँदै र श्वास फेर्दै पनि मनभित्र सधैँ यस्तो दृढ निश्चय राख्दछ कि 'मैले वास्तवमा केही पनि गरिरहेको छैन' (यी त शरीर र प्रकृतिका क्रिया हुन्)।

महाभारतको परिस्थिति

साक्षीभावको गहिराइ: म अकर्ता हुँ

अर्जुनलाई लाग्दै थियो— "म बाण चलाउँछु, म आफ्ना कुललाई मार्छु, मलाई पाप लाग्छ।" श्रीकृष्णले ५.८ र ५.९ मा अर्जुनको यो भ्रमलाई समूल उखेल्न साक्षीभावको रहस्य खोल्नुभएको छ। आँखाले हेर्छ, कानले सुन्छ, छालाले स्पर्श गर्छ, फोक्सोले श्वास फेर्छ, खुट्टाले हिँड्छ। यी सबै शरीर र प्रकृतिका स्वाभाविक धर्म हुन्। आत्मा त यी सबै क्रियाहरूको केवल साक्षी, नित्य र असङ्ग द्रष्टा मात्र हो। ज्ञानी व्यक्तिले यी सबै शारीरिक क्रियाकलापहरू भइरहँदा पनि आफूलाई अकर्ता (Doer-less) अनुभव गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

शरीरका क्रिया र आत्माको अलिप्तता: साक्षी चेतना

जब हामी भन्छौं— "म हिँड्दैछु", "म खाँदैछु", "म थकित भएँ": - हामी शरीरका धर्महरूलाई आफ्नो आत्मामाथि थोपर्छौं र त्यसकै आधारमा दुःखी वा सुखी बन्छौं। - तर गहिरिएर हेर्नुहोस्: जब तपाईं सुत्नुहुन्छ, तपाईंको मुटु कसले धड्काउँछ? खाना कसले पचाउँछ? श्वास कसले फेर्छ? प्रकृतिले! - तपाईंले ती क्रियाहरू गरिरहनुभएको छैन, ती त स्वतः भइरहेका छन्। जब तपाईं आफूलाई शरीरका क्रियाहरूको कर्ता नभई केवल शान्त साक्षी मान्न थाल्नुहुन्छ, तब अहङ्कार र चिन्ता स्वतः समाप्त हुन्छन्।
व्यावहारिक सूत्र :

दैनिक जीवनमा शरीर र इन्द्रियका क्रियाहरूलाई केवल प्रकृतिको नियम सम्झनुहोस् र आफूलाई शान्त साक्षी आत्माको रूपमा अनुभव गर्नुहोस्।