अध्याय 8श्लोक 1
Chapter 8 • Verse 1

अध्याय 8 : अक्षरब्रह्मयोग

अक्षर ब्रह्म (मृत्युको क्षण र शाश्वत धाम)

अर्जुन उवाच

किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम।

अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥ १॥

kiṁ tad brahma kim adhyātmaṁ kiṁ karma puruṣottama |

adhibhūtaṁ ca kiṁ proktam adhidaivaṁ kim ucyate || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

किम् (kim)=के होतत् ब्रह्म (tat brahma)=त्यो परब्रह्मकिम् अध्यात्मम् (kim adhyātmam)=अध्यात्म के होकिम् कर्म (kim karma)=कर्म केलाई भनिन्छपुरुष-उत्तम (puruṣottama)=हे पुरुषोत्तम (हे सर्वश्रेष्ठ श्रीकृष्ण)!अधिभूतम् (adhibhūtam)=अधिभूतच (ca)=किम् प्रोक्तम् (kim proktam)=के भनिएको छअधिदैवम् (adhidaivam)=अधिदैवकिम् उच्यते (kim ucyate)=केलाई भनिन्छ?

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे पुरुषोत्तम! त्यो ब्रह्म के हो? अध्यात्म के हो? कर्म भनेको के हो? अधिभूत केलाई भनिएको छ? र अधिदैव भनेको के हो?

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनका सात आधारभूत दार्शनिक प्रश्नहरू

सातौँ अध्यायको अन्त्यमा श्रीकृष्णले ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधिदैव र अधियज्ञ गरी छ वटा गहन पारिभाषिक शब्दहरू र मृत्युको समय (प्रयाणकाल) को चर्चा गर्नुभएको थियो। ती शब्दहरू सुनेर अर्जुनको मनमा गहिरो जिज्ञासा जाग्यो। कुरुक्षेत्रको युद्ध केवल धनुष-बाणको लडाइँ मात्र थिएन, यो जीवन र मृत्युको परम सत्य बुझ्ने मन्थन थियो। अर्जुन यहाँ एक विनम्र र सचेत शिष्यका रूपमा अगाडि आउँछन्। उहाँ श्रीकृष्णलाई 'पुरुषोत्तम' (सबैभन्दा उत्तम पुरुष वा परमात्मा) सम्बोधन गर्दै यी सबै रहस्यहरूको स्पष्ट र प्राविधिक उत्तर माग्नुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सतही ज्ञानबाट स्पष्ट परिभाषातर्फ (Clarity of Concepts)

हाम्रो समाजमा 'अध्यात्म', 'कर्म' वा 'ब्रह्म' जस्ता शब्दहरू दिनहुँ जथाभावी प्रयोग हुन्छन्, तर ती शब्दहरूको वास्तविक अर्थ के हो भनेर विरलै कसैले सोच्दछ। - जब मानिसले शब्दहरूको सही अर्थ बुझ्दैन, तब उसको विचारमा अस्पष्टता (Confusion) र भ्रम रहिरहन्छ। - अर्जुनजस्तै एउटा साँचो साधक वा विद्यार्थीले कठिन शब्दहरू सुनेर केवल टाउको हल्लाउँदैन; ऊ स्पष्टताका लागि प्रश्न सोध्न कहिल्यै लजाउँदैन। जीवनमा जब हामी आफ्ना उद्देश्य, मूल्य र कर्तव्यका परिभाषाहरू स्पष्ट गर्छौँ, तब मात्र हाम्रो निर्णय लिने क्षमता सुदृढ हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो जीवनमा जे-जे सिद्धान्त वा मान्यता मान्नुहुन्छ, तिनीहरूको वास्तविक अर्थ के हो स्पष्ट बुझ्नुहोस्। अस्पष्टता हटाउन निर्धक्क भएर प्रश्न सोध्ने बानी बसाल्नुहोस्।