अध्याय 9श्लोक 10
Chapter 9 • Verse 10

अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

परम गोपनीय ज्ञान (सहज भक्ति)

श्रीभगवानुवाच

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्।

हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥ १०॥

mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sa-carācaram |

hetunānena kaunteya jagad viparivartate || 10 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मया अध्यक्षेण (mayā adhyakṣeṇa)=मेरो अध्यक्षतामा (मेरो केवल उपस्थितिको प्रभावले)प्रकृतिः (prakṛtiḥ)=भौतिक प्रकृतिलेसूयते (sūyate)=रचना गर्दछ वा जन्माउँछस-चर-अचरम् (sa-carācaram)=चेतन (चर) र जड (अचर) सहितको संसारहेतुना अनेन (hetunānena)=यसै कारणले गर्दाकौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!जगत् (jagat)=यो ब्रह्माण्डविपरिवर्तते (viparivartate)=निरन्तर परिवर्तनशील चक्रमा घुमिरहन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कौन्तेय! मेरो अध्यक्षतामा (मेरो उपस्थितिको प्रभावले) भौतिक प्रकृतिले समस्त चराचर जगतको रचना गर्दछ; र यही कारणले गर्दा यो सम्पूर्ण जगत् निरन्तर परिवर्तनको चक्रमा घुमिरहन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

परम अध्यक्ष: चुम्बक र फलामको जस्तो सम्बन्ध

श्रीकृष्ण यहाँ प्रकृति र परमात्माको वैज्ञानिक सम्बन्ध खोल्नुहुन्छ: 'मयाध्यक्षेण'। जसरी एउटा चुम्बक नचलिकन चुपचाप बस्छ, तर उसको उपस्थितिले गर्दा फलामका ससाना कणहरू स्वतः नाच्न र घुम्न थाल्छन्; वा जसरी सूर्य आकाशमा शान्त भएर उदाउँछ, तर उसको उपस्थितिले सम्पूर्ण पृथ्वीमा जीवन, बोटबिरुवा र प्राणीहरू सक्रिय हुन्छन्; त्यस्तै परमात्माले कुनै भौतिक औजार लिएर सृष्टि बनाइरहनु पर्दैन। उहाँको दिव्य चेतन उपस्थितिको प्रभावले नै प्रकृतिले सम्पूर्ण चराचर सृष्टि, नियम र जीवन-चक्रको सञ्चालन गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

माइक्रो-म्यानेजमेन्ट होइन, चेतनाको उपस्थिति (The Power of Presence)

हामी जीवनमा हरेक सानो कुरालाई जबर्जस्ती आफ्नो नियन्त्रण (Micromanage) मा राख्न खोज्छौँ र थकिन्छौँ: - घरका सबैले मेरो इसारामा काम गरून्, अफिसका कर्मचारीलाई हरेक मिनेट निर्देशन दिइरहनुपरोस्। - तर एक महान् अभिभावक, नेता वा साधक त्यो हो जसले अरूलाई नियन्त्रण गर्दैन, बरु आफ्नो शान्त, दृढ र प्रेरणादायी 'उपस्थिति' (Presence) ले सम्पूर्ण वातावरणलाई स्वतः व्यवस्थित बनाउँछ। जब तपाईं भित्रबाट स्थिर, इमानदार र शान्त हुनुहुन्छ, तपाईंको कोठामा प्रवेश गर्दा मात्रै पनि अरू मानिसहरूमा सकारात्मक ऊर्जा र शान्ति सञ्चार हुन थाल्छ। यही उपस्थितिको शक्ति नै साँचो नेतृत्व हो।
व्यावहारिक सूत्र :

संसारका सबै कुरालाई जबर्जस्ती नियन्त्रण गर्ने प्रयास छोड्नुहोस्। आफ्नो भित्री चरित्र, शान्ति र उपस्थितिलाई यति बलियो बनाउनुहोस् कि वातावरण स्वतः सकारात्मक बनोस्।