महाभारतको पृष्ठभूमि र कुरुक्षेत्र युद्धको कारण

कुरुवंशका प्रतापी राजा शान्तनु र गङ्गादेवीका पुत्र थिए— देवव्रत (जसलाई पछि भीष्म भनियो)। देवव्रत अद्वितीय ज्ञानी र महापराक्रमी योद्धा थिए। तर राजा शान्तनुले माझीपुत्री सत्यवतीसँग विवाह गर्न चाहेपछि, सत्यवतीका पिताले सर्त राखे— "मेरी छोरीको कोखबाट जन्मिने पुत्र मात्र हस्तिनापुरको राजा बन्नुपर्छ।"

आफ्ना पिताको खुसीका लागि देवव्रतले दुईवटा कठोर प्रतिज्ञा गरे:

• उनी हस्तिनापुरको राजगद्दीमा कहिल्यै बस्ने छैनन्।
• उनी जीवनभर आजन्म ब्रह्मचर्य व्रत बस्नेछन् (ताकि उनको कुनै सन्तान नहोस् र गद्दीको विवाद नउठोस्)।

यस कठोर त्यागका कारण देवताहरूले उनीमाथि फूल बर्साउँदै उनको नाम भीष्म राखे, र शान्तनुले उनलाई 'इच्छा-मृत्यु' (आफ्नो इच्छा नभएसम्म नमर्ने) को वरदान दिए।

पछि सत्यवतीका छोराहरू (चित्राङ्गद र विचित्रवीर्य) सन्तानविहीन अल्पायुमै बितेपछि, वंश रक्षाका लागि महर्षि वेदव्यासको नियोग विधिबाट तीन बालकहरूको जन्म भयो:

तर एक ऋषि मृगको श्रापका कारण राजा पाण्डु आफ्ना दुई रानीहरू (कुन्ती र माद्री) सँग वन प्रस्थान गरे। वनमै कुन्तीले दुर्वासा ऋषिको मन्त्रद्वारा धर्मराजबाट युधिष्ठिर, वायुदेवबाट भीम, र इन्द्रदेवबाट अर्जुनलाई जन्माइन्; तथा माद्रीले अश्विनीकुमारहरूबाट नकुल र सहदेवलाई जन्म दिइन्। पाण्डुको अकस्मात् वनमै देहान्त भएपछि कुन्ती पाँच बाल-पाण्डवहरूलाई लिएर हस्तिनापुर फर्किइन्।

पाण्डुको अनुपस्थितिमा धृतराष्ट्र कार्यवाहक राजा बनेका थिए। धृतराष्ट्रका १०० पुत्र थिए, जसमा जेठा दुर्योधन थिए।

जब पाँच पाण्डव हस्तिनापुर आए, तब पाण्डवहरूको तेज, बल र धर्मपरायणता देखेर हस्तिनापुरका प्रजाले जेठा पाण्डव युधिष्ठिरलाई भावी राजाका रूपमा स्वीकार गर्न थाले। यसले गर्दा दुर्योधनको मनमा घोर ईर्ष्याको ज्वाला दन्कियो।

आचार्य द्रोणको गुरुकुलमा धनुर्विद्या सिक्दा अर्जुन संसारकै सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर सावित भए। भीमको असीमित बाहुबल देखेर दुर्योधन थप त्रसित भयो। दुर्योधनले मामा शकुनि र मित्र कर्णसँग मिलेर बाल्यकालमै पाण्डवहरूको हत्या गर्ने अनेकौं षड्यन्त्र रचे:

• भीमलाई विष मिसाएको खीर खुवाएर गंगा नदीको गहिराइमा फ्याँकियो (तर नागलोक पुगेर भीम अझ हजार हात्तीको बल पाएर फर्के)।
• पाण्डवहरूलाई सुतेकै बेला विषालु सर्पले डसाउने प्रयास गरियो।

दुर्योधनले वारणावत नगरमा लाहा, घिउ र मैनले बनेको महल (लाक्षागृह) निर्माण गरायो र पाण्डवहरूलाई उत्सवका नाममा त्यहाँ पठायो। योजना थियो— राति सुतेका बेला आगो लगाएर पाँचै पाण्डव र कुन्तीलाई जिउँदै भस्म पार्नु।

तर विदुरको गुप्त सल्लाहले पाण्डवहरूले महलमुनि सुरुङ खने र आगो लाग्नुअगावै बाँचेर गुप्त रूपमा जङ्गलतिर भागे। हस्तिनापुरमा पाण्डवहरू मरे भनेर दुर्योधनले खुशियाली मनायो।

गुमनाम भई पाँचाल देश पुगेका पाण्डवहरूले राजकुमारी द्रौपदीको स्वयंवर सभामा भाग लिए। त्यहाँ पानीको कुण्डमा छाया हेरेर माथि घुमिरहेको काठको माछाको आँखामा बाण हान्ने (मत्स्यवेध) कठिन चुनौती थियो, जहाँ कर्ण र दुर्योधन असफल भएका थिए। ब्राह्मणको भेषमा रहेका अर्जुनले सहजै मत्स्यवेध गरेर द्रौपदीलाई प्राप्त गरे।

त्यही स्वयंवरमा भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना फुपुका छोरा पाण्डवहरूलाई पहिलो पटक आधिकारिक रूपमा भेट्नुभयो र उनीहरूको रक्षाको आजीवन संकल्प लिनुभयो।

पाण्डवहरू जीवित छन् भन्ने थाहा पाएपछि भीष्मको दबाबमा धृतराष्ट्रले राज्य विभाजन गर्न बाध्य भए। तर पाण्डवहरूलाई अन्यायपूर्वक बाँझो, उजाड र ढुङ्गे बगर खाण्डवप्रस्थ दिइयो, जबकि राजधानी हस्तिनापुर कौरवहरूसँगै रह्यो।

श्रीकृष्णको सान्निध्य र अर्जुनको पराक्रमले पाण्डवहरूले त्यो उजाड भूमिलाई स्वर्गजस्तै समृद्ध नगरी इन्द्रप्रस्थ बनाए। मय दानवले पाण्डवहरूका लागि अद्भुत राजदरबार (मयसभा) निर्माण गरिदियो, जहाँ पानी भएको ठाउँ सुख्खा जमिनजस्तो र जमिन भएको ठाउँ तालजस्तो देखिन्थ्यो।

धर्मराज युधिष्ठिरले राजसूय यज्ञ गरेर चक्रवर्ती सम्राटको उपाधि पाए। यो वैभव हेर्न आएको दुर्योधन मयसभाको भ्रममा परेर पानीको कुण्डमा खस्यो। उसको यो दुर्दशा देखेर महलका दासीहरू र द्रौपदी हाँसे। यस हास्यले दुर्योधनको मुटुमा प्रतिशोधको विषालु काँडा रोप्यो।

द्यूतसभाको सर्त अनुसार पाण्डवहरूले १२ वर्ष जङ्गलको कठोर वनवास र १ वर्ष कसैले नचिनिने गरी अज्ञातवास बिताउनुपर्ने भयो। यदि अज्ञातवासको अवधिमा कसैले उनीहरूलाई पहिचान गर्‍यो भने फेरि अर्को १२ वर्ष वनवास दोहोरिने नियम थियो।

पाण्डवहरूले १२ वर्ष वनमा कठोर कष्ट सहेर बिताए। त्यस अवधिमा अर्जुनले इन्द्रकील पर्वतमा कठोर तपस्या गरी भगवान् शिवलाई प्रसन्न पारेर अमोघ पाशुपतास्त्र प्राप्त गरे।

१३औं वर्षमा पाण्डवहरू भेष बदलेर राजा विराटको दरबारमा सेवक बनेर बसे। अनेकौं संकट पार गर्दै उनीहरूले सफलतापूर्वक एक वर्षको अज्ञातवास पूरा गरे। सर्त अनुसार अब पाण्डवहरूलाई उनीहरूको पैतृक राज्य इन्द्रप्रस्थ फिर्ता गरिनुपर्थ्यो।

१३ वर्षको अवधि सकिएपछि पाण्डवहरूले आफ्नो राज्य मागे। तर दुर्योधनले राज्य फिर्ता गर्न ठाडै अस्वीकार गर्‍यो।

युद्ध टार्नका लागि धर्मराज युधिष्ठिरले अन्तिम हदसम्म सम्झौता गरे। उनीहरूले भने: "हामीलाई आधा राज्य चाहिँदैन; हामी पाँच भाइका लागि केवल पाँचवटा साना गाउँ (इन्द्रप्रस्थ, तिलप्रस्थ, वृकप्रस्थ, वारणावत र जयन्त) दिए पुग्छ; बाँकी सम्पूर्ण साम्राज्य दुर्योधनले नै चलाओस्!"

युद्धबाट लाखौं निर्दोष मानिसहरूको ज्यान बचाउन स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण शान्तिको अन्तिम सन्देश लिएर हस्तिनापुरको राजदरबारमा जानुभयो।

तर पापी दुर्योधनले भरी सभामा अहंकारले गर्जंदै भन्यो—
"सूच्यग्रं नैव दास्यामि विना युद्धेन केशव!"
(हे केशव! बिना युद्ध म पाण्डवहरूलाई सुईको टुप्पो जति जमिन पनि दिने छैन!)

यति मात्र होइन, दुर्योधनले शान्तिदूत भएर आएका श्रीकृष्णलाई साङ्लोले बाँधेर बन्दी बनाउने दुस्साहस गर्‍यो। त्यतिबेला श्रीकृष्णले राजसभामा आफ्नो अलौकिक विश्वरूप प्रकट गरेर देखाउनुभयो। दुर्योधनको अहंकारले सम्पूर्ण शान्तिका ढोकाहरू सधैंका लागि बन्द गरिदियो। युद्ध अब पूर्णतया अनिवार्य बन्यो!

युद्ध निश्चित भएपछि दुवै पक्ष मित्र राजाहरूको सहयोग जुटाउन लागे। अर्जुन र दुर्योधन दुवै एकै दिन श्रीकृष्णको मद्दत माग्न द्वारका पुगे।

श्रीकृष्ण सुतिरहनुभएको थियो। अहंकारी दुर्योधन श्रीकृष्णको शिरतिर एउटा अग्लो कुर्सीमा बस्यो, तर विनम्र अर्जुन श्रीकृष्णको पाउतिर हात जोडेर उभिए।

आँखा खुल्नासाथ श्रीकृष्णले पहिले अर्जुनलाई देख्नुभयो र पहिले माग्ने अधिकार अर्जुनलाई दिनुभयो। श्रीकृष्णले दुई विकल्प राख्नुभयो:

दुर्योधन डराइरहेको थियो कि कतै अर्जुनले नारायणी सेना नमागोस्। तर अर्जुनले एक सेकेन्ड पनि नसोची हतियार नउठाउने निःशस्त्र श्रीकृष्णलाई रोजे! दुर्योधन मनमनै अर्जुनलाई मूर्ख ठानेर विशाल नारायणी सेना पाएको खुसीमा हस्तिनापुर फर्कियो।

अर्जुनले श्रीकृष्णलाई आफ्ना चार घोडाहरू भएको दिव्य सेतो रथको सारथि बन्न प्रार्थना गरे। यसरी जगत्‌का मालिक श्रीकृष्ण बने— पार्थसारथि (अर्जुनको रथ हाँक्ने सारथि)!