अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

श्लोक १७ को विवरणलाई अगाडि बढाउँदै सञ्जयले यहाँ पाण्डव सेनाका बाँकी प्रमुख नायकहरूको उल्लेख गर्छन्: १. 'राजा द्रुपद': पाञ्चाल देशका राजा, द्रौपदी र धृष्टद्युम्नका पिता, जसको आचार्य द्रोणसँग पुरानो मित्रता र पछि भीषण वैमनस्य थियो। २. 'द्रौपदीका पाँच पुत्रहरू' (उपपाण्डव): - युधिष्ठिरबाट जन्मिएका प्रतिविन्ध्य - भीमसेनबाट जन्मिएका सुतसोम - अर्जुनबाट जन्मिएका श्रुतकर्मा - नकुलबाट जन्मिएका शतानीक - सहदेवबाट जन्मिएका श्रुतसेन यी पाँचै राजकुमारहरूले आफ्नी आमा द्रौपदीको भरी सभामा गरिएको अपमानको बदला लिन कुरुक्षेत्रमा आफ्नो जीवन अर्पण गर्न आएका थिए। ३. 'सौभद्रश्च महाबाहुः' (सुभद्रापुत्र अभिमन्यु): अर्जुन र श्रीकृष्णकी बहिनी सुभद्राका १६ वर्षीय सुपुत्र अभिमन्यु, जसले आमाको गर्भमै चक्रव्यूह भेदन गर्ने रहस्य सिकेका थिए। उनी यति पराक्रमी थिए कि पछि युद्धको १३ औं दिनमा द्रोणाचार्य, कर्ण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, शकुनि र दुर्योधन जस्ता ६ महारथीहरूले एकैपटक अधर्मपूर्वक घेरेर मात्र उनलाई रोक्न सकेका थिए। सञ्जयले धृतराष्ट्रलाई 'पृथिवीपते' (हे पृथ्वीका अधिपति!) भन्दै चेतावनीपूर्ण व्यङ्ग्य गरेका छन्— "हे राजन्! तपाईं सिङ्गो साम्राज्यको राजा भएर पनि आफ्नो अन्धो पुत्र-मोहका कारण आज यी कलिला बालकहरूको समेत रगत बगाउने अवस्थामा पुग्नुभयो।"

पाण्डव पक्षको यो शङ्खनादले देखाउँछ कि सत्य र न्यायको लडाइँ एउटा पुस्तामा मात्र सीमित हुँदैन। जब कुनै परिवार वा समाजमा स्वाभिमान र धर्मको अपमान हुन्छ, त्यो पीडा अर्को पुस्ताको चेतनामा ज्वाला बनेर बल्छ। अभिमन्युको चरित्रले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवनको सार्थकता उमेरको लम्बाईमा होइन, उद्देश्यको उचाइ र साहसको गहिराइमा हुन्छ। १६ वर्षकै उमेरमा पनि अभिमन्युले आफूलाई कुरुक्षेत्रको सबैभन्दा कठिन चुनौती (चक्रव्यूह) को अगाडि उभ्याए। जब तपाईंको जीवनमा संकट आउँछ, तब बहाना नबनाउनुहोस्— "म सानो छु, मेरो अनुभव कम छ, वा म एक्लो छु।" यदि तपाईं सत्यको पक्षमा हुनुहुन्छ र तपाईंको भित्र न्यायको संकल्प छ भने, तपाईंको एउटै शङ्खध्वनिले अधर्मीहरूको पूरै साम्राज्यलाई हल्लाउन सक्छ।