अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यो श्लोकमा महर्षि वेदव्यासले मानव मनोविज्ञानको एउटा अत्यन्तै गहिरो रहस्य उजागर गर्नुभएको छ। श्लोक १३ मा कौरवहरूका तर्फबाट ११ अक्षौहिणी सेनाले एकैपटक शङ्ख, भेरी, नगरा र तुरहीहरू बजाएका थिए। त्यो आवाज पनि भयानक थियो। तर त्यतिबेला 'पाण्डवहरूको मुटु चिरियो' भनेर सञ्जयले कतै भनेका छैनन्। पाण्डवहरू आफ्ना ७ अक्षौहिणी सेनाका साथ शान्त, गम्भीर र चट्टानझैं अडिग रहे। तर जब पाण्डव पक्षबाट श्रीकृष्णको पाञ्चजन्य, अर्जुनको देवदत्त, भीमको पौण्ड्र र अन्य महारथीहरूका दिव्य शङ्ख बजे, तब त्यस आवाजले कौरवहरूको मुटु नै चिर्‍यो— 'धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्'। यस्तो फरक किन भयो? किनभने कौरवहरूको मनभित्र गहिरो 'अपराधबोध' (guilt) थियो। उनीहरूले लाक्षागृहमा पाण्डवहरूलाई आगो लगाएर मार्न खोजेका थिए, कपटपूर्ण जुवा खेलेका थिए, भरी सभामा आफ्नै कुलकी बुहारी द्रौपदीको वस्त्रहरण गरेका थिए, र शान्ति लिएर आएका श्रीकृष्णलाई बन्दी बनाउने धृष्टता गरेका थिए। अपराधी मानिस बाहिरबाट जतिसुकै ठूलो सेना, हतियार र रवाफमा सजिए पनि उसको भित्री आत्मा काँपिरहेको हुन्छ। जब न्याय र सत्यको शङ्ख बज्यो, तब कौरवहरूलाई आफ्नो निश्चित विनाशको आभास भयो। पाण्डवहरूको शङ्खध्वनि भौतिक कानमा मात्र होइन, कौरवहरूको दोषी अन्तरात्मामा बजिरहेको थियो।

गलत काम गर्ने मानिसको सबैभन्दा ठूलो शत्रु ऊ आफैं भित्र हुन्छ। तपाईं संसारलाई झुक्याउन सक्नुहुन्छ, अरूलाई आफ्नो धन र धाक देखाउन सक्नुहुन्छ, तर आफ्नै विवेक (Conscience) लाई कहिल्यै झुक्याउन सक्नुहुन्न। जब तपाईं अन्याय वा छलको बाटो हिँड्नुहुन्छ, सानो प्रतिकूल परिस्थितिले पनि तपाईंको मुटु थर्काउँछ (हृदयानि व्यदारयत्)। तपाईं सधैं आशंका र भयको घेरामा बाँच्नुपर्ने हुन्छ। यसको विपरित, जसको हृदय सफा छ, जसले धर्म र सत्यको बाटो रोजेको छ, उसलाई बाहिरी संसारको ठूलो कोलाहलले पनि डराउन सक्दैन। सत्य आफैंमा एउटा यस्तो कवच हो जसले मानिसलाई परम निर्भयता प्रदान गर्छ।