ॐअध्याय 1श्लोक 20
Chapter 1 • Verse 20

अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनको विषाद र मानसिक द्वन्द्व

सञ्जय उवाच

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः।

प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः।

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते॥ २०॥

atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapi-dhvajaḥ |

pravṛtte śastra-sampāte dhanur-udyamya pāṇḍavaḥ |

hṛṣīkeśaṁ tadā vākyam idam āha mahī-pate || 20 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अथ (atha)=त्यसपछि•व्यवस्थितान् (vyavasthitān)=मोर्चा बाँधेर युद्धका लागि तयार भएका•दृष्ट्वा (dṛṣṭvā)=देखेर•धार्तराष्ट्रान् (dhārtarāṣṭrān)=धृतराष्ट्रका छोराहरू (कौरव पक्षका सेनाहरू) लाई•कपि-ध्वजः (kapi-dhvajaḥ)=रथको ध्वजामा हनुमानजी भएका अर्जुन•प्रवृत्ते (pravṛtte)=सुरु हुन लाग्दा•शस्त्र-सम्पाते (śastra-sampāte)=बाण र हतियारहरूको प्रहार•धनुः उद्यम्य (dhanuḥ udyamya)=आफ्नो गाण्डीव धनुष उठाएर•पाण्डवः (pāṇḍavaḥ)=पाण्डुपुत्र अर्जुनले•हृषीकेशम् (hṛṣīkeśam)=अन्तर्यामी श्रीकृष्णलाई•तदा (tadā)=त्यतिबेला•वाक्यम् इदम् (vākyam idam)=यी वचनहरू•आह (āha)=भने•मही-पते (mahī-pate)=हे पृथ्वीपति राजन् धृतराष्ट्र!

सरल नेपाली अनुवाद

सञ्जयले भने— हे पृथ्वीपति राजन्! त्यसपछि धृतराष्ट्रका छोराहरूलाई मोर्चा बाँधेर युद्धका लागि पूर्ण तयार भएको देखेर र शस्त्रहरूको प्रहार सुरु हुन लाग्दा, आफ्नो ध्वजामा हनुमानजी भएका पाण्डुपुत्र अर्जुनले आफ्नो गाण्डीव धनुष उठाएर अन्तर्यामी श्रीकृष्णलाई यी वचनहरू भने—

महाभारतको परिस्थिति

कपिध्वज अर्जुनको गाण्डीव उठान र युद्धको अन्तिम निर्णायक मोड

अब कुरुक्षेत्रको महायुद्ध हतियारको भीषण प्रहारमा रूपान्तरण हुन केही सेकेन्ड मात्र बाँकी थियो। दुवै पक्षका योद्धाहरूले आफ्ना धनुषमा बाण चढाइसकेका थिए— 'प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते'। सञ्जयले यहाँ अर्जुनका लागि एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण विशेषण प्रयोग गरेका छन्— 'कपिध्वजः'। 'कपि' भनेको बाँदर र 'ध्वज' भनेको झण्डा। अर्थात् जसको रथको झण्डामा साक्षात् पवनपुत्र हनुमानजी विराजमान हुनुहुन्थ्यो। महाभारतको वनपर्वमा जब पाण्डवहरू गन्धमादन पर्वतमा थिए, त्यतिबेला भीमसेन र अर्जुनको भेट हनुमानजीसँग भएको थियो। हनुमानजीले अर्जुनलाई वचन दिनुभएको थियो— "हे अर्जुन! युद्धको समयमा म तिम्रो रथको ध्वजामा बसेर रक्षा गर्नेछु, र मेरो भयानक गर्जनले शत्रु सेनाको मुटु हल्लाइदिनेछ।" यो क्षणमा अर्जुन पूर्ण रूपमा युद्धका लागि तयार थिए। उनले कायरताले होइन, बरु वीर क्षत्रियको मर्यादाका साथ आफ्नो अमोघ 'गाण्डीव' धनुष उठाए। तर धनुष उठाएर वाण चलाउनुअघि, अर्जुनले आफ्ना सारथि र पथप्रदर्शक भगवान् श्रीकृष्णतर्फ फर्केर केही विशेष कुरा भन्न चाहे। यहीँबाट श्रीमद्भगवद्गीताको वास्तविक उपदेशको पृष्ठभूमि सुरु हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्ममा होमिने बेला हनुमानजीको समर्पण र विवेकको मार्गदर्शन

अर्जुनको रथको ध्वजामा हनुमानजी हुनु केवल एउटा पौराणिक कथा मात्र होइन, यो गहिरो आध्यात्मिक संकेत हो: हनुमानजी साक्षात् निष्काम सेवा, अतुलनीय बल, समर्पण र इन्द्रिय-विजयका प्रतीक हुन्। जब तपाईंसँग हनुमान जस्तो अदम्य भक्ति र सेवाभाव हुन्छ, र तपाईंको जीवनको लगाम श्रीकृष्ण (शुद्ध विवेक) को हातमा हुन्छ, तब कुनै पनि कठिनाइले तपाईंलाई पराजित गर्न सक्दैन। अर्को महान् शिक्षा: जब युद्ध सुरु हुन लागेको थियो र सबैतिर उत्तेजना फैलिएको थियो, त्यतिबेला पनि अर्जुनले अन्धाधुन्ध बाण बर्साउन सुरु गरेनन्। उनले आफ्ना सारथि श्रीकृष्णसँग सल्लाह मागे। जीवनमा जब कुनै ठूलो द्वन्द्व, विवाद वा निर्णयको घडी आउँछ, तब आवेशमा आएर तुरुन्तै प्रतिक्रिया (react) नजनाउनुहोस्। हतियार तयार राख्दा राख्दै पनि (धनुष उठाउँदा उठाउँदै), पहिले आफ्नो भित्री विवेक (श्रीकृष्ण) सँग संवाद गर्नुहोस्। विवेकको सल्लाहबिना सुरु गरिएको लडाइँले सधैं विग्रह मात्र ल्याउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

जतिसुकै तनाव वा उत्तेजना भए पनि हतारमा प्रतिक्रिया नजनाउनुहोस्। परिस्थिति जतिसुकै तातिएको भए पनि एक पल रोकिनुहोस् र आफ्नो भित्री विवेक (कृष्ण) को सल्लाह लिएर मात्र कदम चाल्नुहोस्।