अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

श्रीमद्भगवद्गीतामा अर्जुनले बोलेको यो पहिलो वाक्य हो। उनले ब्रह्माण्डका नायक श्रीकृष्णलाई 'अच्युत' भनेर सम्बोधन गरेका छन्। संस्कृतमा 'च्युत' को अर्थ हुन्छ— खस्नु, भ्रष्ट हुनु वा आफ्नो स्थानबाट विचलित हुनु। 'अच्युत' भनेको त्यो परम शक्ति हो जो आफ्नो स्वरूप, प्रेम, धर्म, सत्य र मर्यादाबाट कहिल्यै तल झर्दैन। संसारका मालिक भएर पनि श्रीकृष्ण आफ्ना प्रिय भक्त र सखा अर्जुनका लागि रथका घोडाहरू हाँक्ने सामान्य सारथि बन्नुभएको छ। घोडाहरूलाई पानी खुवाउने, उनीहरूको घाउ सफा गर्ने जस्तो विनम्र सेवा भगवान् स्वयं गर्दै हुनुहुन्छ। अर्जुनले आदेश दिँदैछन्— "रथं स्थापय मेऽच्युत" (मेरो रथ त्यहाँ लगेर राखिदेऊ!)। र अच्युत परमात्मा आफ्ना भक्तको त्यो आदेश शिरोधार्य गर्न तयार हुनुहुन्छ। यो भक्त र भगवान् बीचको कति परम अगाध प्रेम हो! अर्जुनले रथलाई दुवै सेनाको ठीक बीचमा (No-Man's Land मा) लैजान किन भने? किनभने कुशल सेनानीको धर्म हो— बाण चलाउनुअघि शत्रु र मित्र दुवै पक्षको स्थिति, मनोबल र व्यूहरचनालाई अत्यन्त नजिकबाट निष्पक्ष रूपमा जाँच्नु।

जीवनमा जब कुनै गम्भीर विवाद, संकट वा निर्णयको क्षण आउँछ, तब अर्जुन जस्तै आफ्नो मनको रथलाई 'दुवै पक्षको ठीक बीचमा' (सेनयोरुभयोर्मध्ये) राख्न सिक्नुहोस्। प्रायः हामी कुनै एक पक्षमा बाँधिएका हुन्छौं— आफ्नै पूर्वाग्रह, आफ्नै अहंकार वा आफ्नै समूहको घेराभित्र। जबसम्म तपाईं आफ्नो घेराबाट बाहिर निस्किएर बीचमा उभिनुहुन्न, तबसम्म तपाईंले सम्पूर्ण सत्यलाई स्पष्ट देख्न सक्नुहुन्न। तटस्थ भएर दुवै तर्फको गुण, दोष, सामर्थ्य र कमजोरीलाई निरीक्षण गर्नु नै बुद्धिमत्ता हो। साथै, परमात्मालाई 'अच्युत' भनेर स्मरण गर्नुको अर्थ हो: परिस्थिति जस्तोसुकै बदलिए पनि, जस्तोसुकै आँधीबेहरी आए पनि, तपाईं आफ्नो आन्तरिक चरित्र र सत्यको जगबाट कहिल्यै नखस्नुहोस् (अच्युत रहनुहोस्)।