अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनले यहाँ युद्धका लागि एउटा अनौठो शब्द प्रयोग गरेका छन्— 'रण-समुद्यम'। 'समुद्यम' को अर्थ हुन्छ कुनै ठूलो उद्योग, गहन व्यापार वा उद्यम। अर्थात् अर्जुनले युद्धलाई केवल आवेग वा बदलाको रूपमा होइन, एउटा गम्भीर कर्तव्य र व्यवस्थित रणनीतिक उद्यमको रूपमा लिएका थिए। अर्जुन कुरुक्षेत्रको मैदानमा कायरता वा डरले उभिएका थिएनन्। उनी आफ्नो समयका सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर थिए। उनले श्रीकृष्णलाई भने— "म पहिले आफ्नै आँखाले हेर्न चाहन्छु कि दुर्योधनको अहंकारलाई साथ दिएर मसँग लड्न चाहने योद्धाहरू को-को हुन्? तीमध्ये मेरो बराबरीका महारथीहरू को हुन् जसको सामना मैले गर्नुपर्नेछ?" अर्जुनको यो इच्छा एउटा कुशल सेनापतिको स्वाभाविक व्यावसायिक कदम थियो। तर उनलाई यो थाहा थिएन कि जसलाई उनी केवल 'शत्रु' सम्झेर हेर्न जाँदैछन्, ती त उनका आफ्नै बाजे, गुरु, दाजुभाइ र बाल्यकालका साथीहरू हुन्। यही 'निरीक्षण' नै अर्जुनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो भावनात्मक भूकम्पको कारण बन्न लागेको थियो।

जीवनमा कुनै पनि चुनौती वा कठिन परीक्षाको सामना गर्दा अर्जुन जस्तै 'निरीक्षे'— अर्थात् पहिले समस्याको गहिराइलाई सूक्ष्म रूपले निरीक्षण गर्नुपर्छ। धेरै मानिसहरू समस्या आउनासाथ आँखा चिम्लेर हातहतियार चलाउन थाल्छन् वा तनावमा आएर छटपटाउँछन्। तर सफल मानिसले पहिले शत्रु वा समस्यालाई राम्ररी बुझ्छ: "वास्तवमा मेरो लडाइँ कोसँग हो? बाहिरी परिस्थितिसँग, कि मेरो आफ्नै अल्छीपन, डर र अनुशासनहीनतासँग?" जबसम्म तपाईंले आफ्ना आन्तरिक र बाह्य कमजोरीहरूलाई प्रष्ट रूपमा देख्नुहुन्न (कैर्मया सह योद्धव्यम्), तबसम्म तपाईंले कुनै पनि लडाइँ जित्न सक्नुहुन्न। चुनौतीलाई राम्ररी बुझ्नु नै विजयको पहिलो पाइला हो।