अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनले यहाँ दुर्योधनका लागि अत्यन्त कठोर र स्पष्ट शब्द प्रयोग गरेका छन्— 'दुर्बुद्धेः'। संस्कृतमा 'दुर्बुद्धि' को अर्थ हुन्छ— जसको बुद्धि नै विकृत, नष्ट र विवेकहीन भइसकेको छ। दुर्योधन केवल स्वार्थी मात्र थिएन, उसको विवेक यतिसम्म भ्रष्ट भइसकेको थियो कि जब भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं पाण्डवहरूको तर्फबाट शान्तिदूत बनेर हस्तिनापुर पुग्नुभएको थियो, र सिङ्गो राज्यको सट्टा केवल पाँच दाजुभाइका लागि पाँचवटा गाउँ मागेर लाखौं मानिसको जीवन बचाउन खोज्नुभएको थियो, त्यतिबेला दुर्योधनले अहंकारले चुर भएर भनेको थियो— "सुईको टुप्पो जति जमिन पनि म पाण्डवहरूलाई दिन्नँ।" त्यति मात्र होइन, उसले साक्षात् श्रीकृष्णलाई नै राजसभामा डोरीले बाँधेर बन्दी बनाउने मूर्खतापूर्ण प्रयास गरेको थियो। अर्जुन आश्चर्यचकित हुँदै श्रीकृष्णलाई भन्छन्— "म हेर्न चाहन्छु, ती कस्ता विवेकहीन राजाहरू र महारथीहरू हुन् जसले यस्तो दुर्बुद्धि र अधर्मी दुर्योधनको चाकरी गर्न (प्रियचिकीर्षवः) र उसलाई खुसी पार्न आफ्नो र लाखौं सैनिकहरूको प्राण आहुति दिन यहाँ कुरुक्षेत्रमा भेला भएका छन्!"

कुनै पनि समाज, संस्था वा परिवारको पतन तब सुरु हुन्छ जब त्यहाँको नेतृत्व 'दुर्बुद्धि' हुन्छ र उसको वरिपरि 'प्रियचिकीर्षवः' (उसलाई खुसी पारेर लाभ उठाउन खोज्ने चाटुकारहरू) को भीड लाग्छ। जब मानिसहरू सत्य र न्याय के हो भन्ने थाहा पाउँदापाउँदै पनि केवल आफ्नो स्वार्थ, पद वा लोभका कारण कुनै अधर्मी वा भ्रष्ट व्यक्तिको चाकडी गर्न थाल्छन्, तब सिङ्गो सभ्यता विनाशको बाटोमा जान्छ। हाम्रो आफ्नै मनभित्र पनि यही खेल चलिरहेको हुन्छ। हाम्रो भित्री दुर्बुद्धि (अहंकार र हठ) लाई खुसी पार्न हाम्रा अनेकौं गलत विचारहरूले वकालत गरिरहेका हुन्छन्। अर्जुनले जस्तै, हामीले पनि आफ्नो मनभित्र हेर्नुपर्छ: "के म आफ्नै अहंकारलाई पाल्न गलत कुराहरूको चाटुकारिता गरिरहेको छु?"