अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

सञ्जयले यहाँ श्रीकृष्णका लागि 'हृषीकेश' र अर्जुनका लागि 'गुडाकेश' शब्दको प्रयोग गरेका छन्। यी दुई शब्दको संयोजन अत्यन्त अर्थपूर्ण छ: 'गुडाका' को अर्थ हुन्छ निद्रा वा आलस्य, र 'ईश' को अर्थ हुन्छ स्वामी। अर्जुनलाई 'गुडाकेश' भनिन्छ, किनभने उनले कठोर अभ्यास र साधनाद्वारा निद्रा र प्रमादलाई पूर्ण रूपमा जितेका थिए। बाल्यकालमा राती सबै सुतिसकेपछि पनि अर्जुन घोर अन्धकारमा धनुर्विद्याको अभ्यास गर्थे ताकि कुनै पनि परिस्थितिमा उनको लक्ष्य कहिल्यै नचुकोस्। अर्कोतर्फ, श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ 'हृषीकेश'— सम्पूर्ण चराचर जगत्का जीवहरूको मन, बुद्धि र इन्द्रियहरूलाई सञ्चालन गर्ने परमेश्वर। कस्तो अद्भूत दृश्य! जसले निद्रा जितेको छ (गुडाकेश अर्जुन), उसले समस्त इन्द्रियहरूका मालिक (हृषीकेश कृष्ण) लाई रथ लैजाने आदेश दिन्छ; र भगवान् श्रीकृष्ण कुनै हिचकिचाहट वा अहङ्कार बिना एउटा आज्ञाकारी साथी जस्तै त्यो दिव्य रथलाई दुवै सेनाको बीचमा लगेर उभ्याइदिनुहुन्छ। भगवान् ज्ञान र शक्तिको भण्डार भएर पनि प्रेम र निष्ठाको अगाडि सधैं समर्पित हुनुहुन्छ।

तपाईं आफ्नो जीवनमा श्रीकृष्ण (दिव्य कृपा र विवेक) को साथ चाहनुहुन्छ भने, तपाईं पहिले 'गुडाकेश' बन्नुपर्छ। 'गुडाकेश' बन्नु भनेको आफ्नो अल्छीपन, निद्रा, अनावश्यक आराम र प्रमादबाट माथि उठ्नु हो। जो मानिस आफ्नै सुताइ, अल्छीपन र खानपिनलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन, उसले संसारको कुनै पनि युद्ध जित्न सक्दैन। जब तपाईं आफ्नो साधना र कर्तव्यमा रातदिन एक गरेर समर्पित हुनुहुन्छ, तब मात्र तपाईंको जीवन-रथको लगाम सम्हाल्न परमात्मा तयार हुनुहुन्छ। साथै, श्रीकृष्णले देखाउनुभएको यो विनम्रता नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो पाठ हो— जो साँच्चै महान् हुन्छ, ऊ अरूको सेवा गर्न र अरूलाई अगाडि बढाउन कहिल्यै सानो महसुस गर्दैन।