अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

कुरुक्षेत्रको विशाल मैदानमा ११ अक्षौहिणी कौरव सेना तैनाथ थियो। श्रीकृष्णले चाहेको भए त्यो रथलाई दुर्योधन, कर्ण वा शकुनिको अगाडि लगेर रोक्न सक्नुहुन्थ्यो। यदि दुर्योधनको अगाडि रोकेको भए अर्जुनको मनमा पुराना अपमानहरूको सम्झना भएर रिस र प्रतिशोधको आगो बल्ने थियो। तर अन्तर्यामी श्रीकृष्णले जानीजानी त्यो रथलाई पितामह भीष्म र गुरु द्रोणाचार्यको ठीक सामुन्ने लगेर उभ्याइदिनुभयो! किनभने भीष्म अर्जुनका ती बाजे थिए जसको काखमा अर्जुन बाल्यकालमा धुलोमैलो भएर खेलेका थिए। द्रोणाचार्य ती गुरु थिए जसले अर्जुनलाई आफ्नै छोरा अश्वत्थामाभन्दा पनि बढी स्नेह गरेर संसारकै सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर बनाएका थिए। अनि श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'यी शत्रुहरूलाई हेर' भन्नुभएन। उहाँले भन्नुभयो— "पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति" (हे पार्थ! यहाँ भेला भएका तिम्रा कुरुवंशी परिवारलाई हेर!)। श्रीकृष्ण जान्नुहुन्थ्यो कि अर्जुनको मनभित्र एउटा गहिरो रोग लुकेको छ— त्यो हो 'अन्धो मोह र आत्मीयताको बन्धन'। जबसम्म त्यो मोह बाहिर निस्कँदैन, तबसम्म त्यसको स्थायी उपचार हुन सक्दैन। एउटा कुशल शल्यचिकित्सकले घाउको मवाद सफा गर्न पहिले चिरफार गरेजस्तै, श्रीकृष्णले अर्जुनको भित्री मोहलाई पूर्ण रूपमा सतहमा ल्याउनका लागि ठीक भीष्म र द्रोणको अगाडि रथ रोकिदिनुभयो। यहीँबाट अर्जुनको मोह, शोक र गीताको अमर ज्ञानको जन्म हुन्छ।

जीवनमा हाम्रो सबैभन्दा ठूलो परीक्षा बाहिरी शत्रुहरूसँग लड्दा हुँदैन। बाहिरी शत्रुसँग लड्न क्रोध र बल भए पुग्छ। तर हाम्रो सबैभन्दा कठिन परीक्षा तब हुन्छ, जब हामीले आफ्ना प्रियजन, पुराना भावनात्मक बन्धन र आफ्नै मान्छेहरूको गलत प्रवृत्तिको विरोध गर्नुपर्ने हुन्छ। यदि कसैले तपाईंलाई केवल रिस उठाउने कुरा मात्र देखायो भने तपाईं आवेशमा आउनुहुन्छ। तर जब तपाईंलाई आफ्नो गहिरो भावनात्मक लगाव (भीष्म र द्रोण जस्ता) को सामुन्ने उभ्याइन्छ, तब मात्र तपाईंको वास्तविक चरित्र र विवेकको परीक्षा हुन्छ। सच्चा गुरु वा साथी त्यो हो जसले तपाईंको कमजोरीलाई लुकाउँदैन; बरु त्यसलाई ऐना देखाएर तपाईंको अगाडि ल्याइदिन्छ ताकि तपाईं त्यसबाट सधैंका लागि मुक्त हुन सक्नुहोस्। मोहलाई स्वीकार्नु र त्यसको सामना गर्नु नै आत्मज्ञानको पहिलो पाइला हो।