अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग
अर्जुनको विषाद र मानसिक द्वन्द्व
तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान्।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा॥ २६॥
tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān |
ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṁs tathā || 26 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
तत्र (tatra)=त्यहाँ रणभूमिमा•अपश्यत् (apaśyat)=देखे•स्थितान् (sthitān)=उभिएका / तैनाथ रहेकाहरूलाई•पार्थः (pārthaḥ)=पृथापुत्र अर्जुनले•पितॄन् (pitṝn)=काका र बडाबाबुहरू (पितृतुल्य अग्रजहरू)•अथ (atha)=अनि•पितामहान् (pitāmahān)=बाजेहरू (भीष्म र सोमदत्त आदि)•आचार्यान् (ācāryān)=गुरुहरू (द्रोणाचार्य, कृपाचार्य आदि)•मातुलान् (mātulān)=मामाहरू (शल्य, शकुनि आदि)•भ्रातॄन् (bhrātṝn)=दाजुभाइहरू (दुर्योधन, दुःशासन आदि)•पुत्रान् (putrān)=छोरा-भतिजाहरू (लक्ष्मण आदि)•पौत्रान् (pautrān)=नातिहरू•सखीन् (sakhīn)=बालसखाहरू / मित्रहरू•तथा (tathā)=तथा / अनि।
सरल नेपाली अनुवाद
सञ्जयले भने— त्यहाँ दुवै सेनाको बीचमा उभिएर पार्थ (अर्जुन) ले आफ्ना काका-बडाबाबुहरू, बाजेहरू, गुरुहरू, मामाहरू, दाजुभाइहरू, छोरा-भतिजाहरू, नातिहरू र बाल्यकालका प्रिय मित्रहरूलाई देखे।
दुवै सेनाको बीचमा सम्बन्धहरूको महाजाल र अर्जुनको दृष्टि-परिवर्तन
सम्बन्धको अन्धो मोह र कर्तव्यको कठिन द्वन्द्व
सत्य, न्याय र कर्तव्यको बाटोमा हिँड्दा कहिलेकाहीं आफ्नै प्रियजन वा पुराना बानीहरूको विरोध गर्नुपर्ने हुन सक्छ। भावनामा बगेर गलत कुरालाई समर्थन नगर्नुहोस्; कर्तव्य सधैं मोहभन्दा माथि हुन्छ।