अध्याय 1श्लोक 29
Chapter 1 • Verse 29

अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनको विषाद र मानसिक द्वन्द्व

अर्जुन उवाच

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति।

वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥ २९॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṁ ca pariśuṣyati |

vepathuś-ca śarīre me roma-harṣaś-ca jāyate || 29 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सीदन्ति (sīdanti)=शिथिल भइरहेका छन् / गल्दैछन्मम (mama)=मेरागात्राणि (gātrāṇi)=सम्पूर्ण अङ्गहरू (हातगोडा आदि)मुखम् (mukham)=मुख र घाँटीच (ca)=अनिपरिशुष्यति (pariśuṣyati)=पूर्ण रूपमा सुकिरहेको छवेपथुः (vepathuḥ)=कम्पन / थरथराहटच (ca)=अनिशरीरे (śarīre)=शरीरमामे (me)=मेरोरोम-हर्षः (roma-harṣaḥ)=काँडा उम्रनु / रौं ठाडो हुनुच (ca)=अनिजायते (jāyate)=भइरहेको छ।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुनले भने— हे कृष्ण! मेरा सम्पूर्ण अङ्गहरू शिथिल भइरहेका छन्, मेरो मुख सुक्दैछ, मेरो शरीर थरथर काँपिरहेको छ र शरीरका सबै रौंहरू डरले ठाडो भइरहेका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

गाण्डीवधारी अर्जुनको मनोवैज्ञानिक पतन र चरम घबराहट (Panic Attack)

महर्षि वेदव्यासले यहाँ ५००० वर्षअघि नै चरम मानसिक तनाव र घबराहट (Acute Panic Attack) का चार प्रमुख शारीरिक लक्षणहरू (Somatic Symptoms) को अचम्मको मनोवैज्ञानिक चित्रण गर्नुभएको छ: १. 'सीदन्ति मम गात्राणि': हातखुट्टाका मांसपेशीहरू निर्बल हुनु, गोडा लड्खडाउनु। २. 'मुखं च परिशुष्यति': जिब्रो, ओठ र घाँटी प्याकप्याक सुक्नु (Extreme Dry Mouth)। ३. 'वेपथुश्च शरीरे मे': सिङ्गो शरीर अनियन्त्रित रूपमा थरथर काँप्नु (Shivering/Tremors)। ४. 'रोमहर्षश्च जायते': डर र मानसिक आघातले गर्दा शरीरभरि काँडा उम्रनु (Goosebumps)। याद राखौं, यो अवस्था कुनै कमजोर वा कातर व्यक्तिको होइन। यो त भगवान् शिवसँग लडेर पाशुपतास्त्र हासिल गर्ने, स्वर्गका देवताहरूलाई समेत परास्त गर्न सक्ने संसारकै सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर अर्जुनको हो! यसले देखाउँछ कि जब मानिसको बुद्धिमा मोह, भ्रम र कर्तव्यहीनताको पर्दा लाग्छ, तब संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली शरीर र हतियार पनि एकै सेकेन्डमा निष्काम र अपाङ्ग बन्न पुग्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मनको द्वन्द्व र शरीरको विद्रोह

हाम्रो शरीर र मन पूर्ण रूपमा एकाकार छन्। जब हाम्रो मनभित्र गहिरो द्वन्द्व, अपराधबोध, वा कर्तव्यबाट भाग्ने चाहना पैदा हुन्छ, तब शरीरले तुरुन्तै त्यसको प्रतिक्रिया दिन थाल्छ— मुटुको धड्कन बढ्छ, हातखुट्टा गल्छन् र पसिना आउँछ। हामी प्रायः शारीरिक लक्षणलाई रोग सम्झेर औषधि खोज्छौं। तर अर्जुनको यो अवस्थाले सिकाउँछ: मूल समस्या शरीरमा होइन, मनको 'गलत सोच र मोह' मा छ। जबसम्म तपाईं आफ्नो कर्तव्य र जीवनको उद्देश्यप्रति स्पष्ट हुनुहुन्न, तबसम्म जतिसुकै व्यायाम र बाहिरी शक्ति संचय गरे पनि संकट आउँदा तपाईंको गोडा काँप्नेछ। आत्मज्ञान र उद्देश्यको स्पष्टता नै वास्तविक मानसिक तथा शारीरिक आरोग्य हो।
व्यावहारिक सूत्र :

जब तनावले तपाईंको शरीर काँप्न थाल्छ वा मुख सुक्छ, तब बुझ्नुहोस् कि मनभित्र कुनै गहिरो द्वन्द्व वा भ्रम लुकेको छ। परिस्थितिबाट भाग्नुभन्दा पहिले आफ्नो भित्री डर र मोहको कारण खोजेर समाधान गर्नुहोस्।