अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यहाँ अर्जुनले दुर्योधन र उनका सहयोगीहरूको मानसिक अवस्थाको अत्यन्त सटिक मनोवैज्ञानिक विश्लेषण गरेका छन्— 'लोभोपहतचेतसः'। संस्कृतमा यसको अर्थ हुन्छ: जसको चेतना (चित्त वा बुद्धि) लाई लोभले पूर्ण रूपमा अपहरण गरिसकेको छ। दुर्योधन र उनका सङ्गीहरू राज्य, शक्ति र अहंकारको यति अन्धो लोभमा फसेका छन् कि उनीहरूलाई परिणामको कुनै होस छैन। उनीहरू देख्न सक्दैनन् कि यो युद्धले: १. 'कुलक्षयकृतं दोषम्': सिङ्गो कुरुवंशको संहार गर्नेछ २. 'मित्रद्रोहे च पातकम्': गुरुकुलका बालसखा, हितैषी र आफन्तहरूसँग महाविश्वासघात (मित्रद्रोह) हुनेछ अर्जुन भन्छन्— "कौरवहरू त लोभले अन्धा भएका मूर्ख हुन्। उनीहरूको बुद्धि नष्ट भइसकेकाले उनीहरू यो महाविनाशलाई देख्न सक्दैनन्।" तर यसपछि अर्जुनले तुरुन्तै अर्को श्लोकमा आफूलाई विवेकवान् देखाउँदै नयाँ प्रश्न खडा गर्छन्।

अर्जुनको यो विश्लेषणले एउटा महान् नैतिक सत्य प्रकट गर्छ: जब समाजमा कुनै व्यक्ति वा समूह लोभ र स्वार्थले अन्धो हुन्छ (लोभोपहतचेतसः), तब उसले आफ्ना नजिकका सम्बन्धहरू, नैतिकता र भविष्यको विनाशलाई देख्न सक्दैन। प्रायः हामी समाजमा भन्छौं— "उनीहरूले त त्यस्तो बेइमानी गरे, उनीहरूले त नियम मिचे, अनि मैले अलिकति गर्दा के बिग्रन्छ र?" तर सच्चा विवेक त्यो हो जसले भन्छ: यदि अर्को व्यक्ति अज्ञान वा लोभले अन्धो भएर खाडलमा खस्दैछ भने, के म आँखा देखेर पनि त्यही खाडलमा खस्ने? अर्काको दुष्टता तपाईंको दुष्टताका लागि कहिल्यै लाइसेन्स बन्न सक्दैन।