अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

श्लोक ३८ को तर्कलाई अगाडि बढाउँदै अर्जुन श्रीकृष्णसँग भन्छन्— "हे जनार्दन! कौरवहरू त लोभले अन्धा भएका मूर्ख हुन्, उनीहरूले परिणाम नदेखे पनि हामी त धर्म, नीति र पाप-पुण्य बुझ्ने विवेकशील मानिस हौं। कुलको विनाश हुनु कति ठूलो अपराध हो भन्ने कुरा हामीले छर्लङ्ग देखिरहेका छौं। जब हामी यो कुरा स्पष्ट देख्दैछौं भने, हामीले किन यो युद्धबाट हात झिकेर यस महापापबाट पछि हट्ने (निवर्तितुम्) निर्णय नगर्ने?" यहाँ अर्जुनले आफूलाई दुर्योधनभन्दा नैतिक र बौद्धिक रूपमा उच्च देखाउन खोजिरहेका छन्। उनी सोच्छन् कि युद्धबाट पछि हट्नु नै सबैभन्दा ठूलो विवेक हो। तर भगवान् श्रीकृष्ण चुपचाप सुनिरहनुभएको छ। श्रीकृष्णलाई थाहा छ कि अर्जुनको यो 'विवेक' वास्तवमा ज्ञान होइन, कर्तव्यको भारी बोक्न नसकेर भाग्न खोजेको कायर मनको तर्क मात्र हो।

जब मानिस कुनै कठिन जिम्मेवारीबाट पन्छिन खोज्छ, तब ऊ प्रायः आफूलाई 'अरूभन्दा समझदार र नैतिक' देखाउने प्रयास गर्छ। ऊ भन्छ— "उनीहरू त मूर्ख हुन्, त्यसैले झगडा गर्छन्; म त ज्ञानी हुँ, म चुप लागेर बस्छु वा भाग्छु।" तर के अन्याय भइरहेको ठाउँमा आँखा चिम्लेर बस्नु वा भाग्नु वास्तविक नैतिकता हो? कदापि होइन! यदि कुनै डाक्टरले बिरामीको रोग देखेर 'म यसलाई दुख दिन्नँ' भन्दै शल्यक्रिया गर्न अस्वीकार गर्‍यो भने, त्यो दया होइन, बिरामीलाई मार्ने अपराध हो। अर्जुनको जिम्मेवारी दुष्टताको अन्त्य गरेर समाजमा न्याय स्थापना गर्नु थियो। तर उनले आफ्नो कर्तव्यबाट भाग्ने कमजोरीलाई 'म त ज्ञानी र विवेकी हुँ' भन्ने सूक्ष्म अहंकारको जामा पहिर्‍याउन खोजे।