अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यहाँबाट अर्जुनले युद्धका भयानक सामाजिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक परिणामहरूको गम्भीर समाजशास्त्रीय (Sociological) विश्लेषण गर्न थाल्छन्। अर्जुन भन्छन्— "हे कृष्ण! जब युद्धमा एउटा कुलका सबै परिपक्व, ज्ञानी र नैतिक पुरुषहरू मारिन्छन्, तब त्यो कुलको नेतृत्व गर्ने र नयाँ पुस्तालाई संस्कार सिकाउने कोही बाँकी रहँदैन। पुस्ता-दर-पुस्तादेखि चल्दै आएका पवित्र संस्कार, सदाचार, पितृपूजा र पारिवारिक मर्यादा (कुलधर्म) लोप भएर जान्छन्। र जब कुलबाट धर्म र अनुशासनको जग भत्किन्छ, तब बाँकी रहेका बालकहरू र परिवारलाई अधर्म, विकृति र अराजकताले सजिलै आफ्नो पञ्जामा पार्छ।" अर्जुनको यो तर्क समाजशास्त्रको दृष्टिले अत्यन्तै सत्य र यथार्थवादी छ। युद्धले केवल शरीर मात्र मार्दैन; त्यसले समाजको नैतिक मेरुदण्ड, पारिवारिक संस्कृति र हजारौं वर्ष पुराना संस्कारहरूलाई पनि चितामा पुर्‍याउँछ।

कुनै पनि समाजको सबैभन्दा बलियो जग 'परिवार' (कुल) हो। यदि परिवारभित्रका मूल्यमान्यता, अनुशासन र सद्गुणहरू (कुलधर्म) नष्ट भए भने, त्यो समाज जतिसुकै आधुनिक र धनी भए पनि भित्रबाट खोक्रो र पथभ्रष्ट हुन्छ। हाम्रो व्यक्तिगत जीवनमा पनि एउटा 'कुलधर्म' हुन्छ— त्यो हो हाम्रो चरित्रको इमानदारी, हाम्रो आत्मसंयम र दैनिक राम्रा बानीहरूको परम्परा। यदि तपाईंले परिस्थितिको बहानामा आफ्नो त्यो भित्री अनुशासन र संस्कारलाई एकपटक तोड्नुभयो भने, तपाईंको सम्पूर्ण जीवनलाई तुरुन्तै अधर्म (नकारात्मकता, कुलत र आलस्य) ले कब्जा गर्छ (धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत)। त्यसैले जस्तोसुकै आँधीबेहरी आए पनि आफ्नो चरित्रको सनातन जगलाई कहिल्यै भत्किन नदिनुहोस्।