अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

युद्धको सबैभन्दा क्रूर र भयानक प्रभाव समाजका महिलाहरू र बालबालिकाहरूमाथि पर्छ। अर्जुनले त्यही ऐतिहासिक र सामाजिक सत्यलाई यहाँ उजागर गरेका छन्। जब युद्धमा कुलका लाखौं सक्षम, संरक्षक पुरुषहरू मारिन्छन्, तब घर-परिवारमा महिलाहरू पूर्ण रूपमा एक्ला र असुरक्षित हुन्छन्। युद्धपछिको अराजकतामा दुष्ट र अनैतिक तत्वहरूले असहाय महिलाहरूमाथि अत्याचार, शोषण र व्यभिचार गर्छन्। नारी समाजको नैतिक मेरुदण्ड र संस्कारको मुहान हुन्। जब महिलाहरूको मर्यादा र सुरक्षा भत्किन्छ, तब समाजमा जन्मने नयाँ पुस्ता पितृत्वको पहिचान, पारिवारिक अनुशासन र नैतिक संस्कारबाट वञ्चित हुन्छ। त्यसैलाई यहाँ 'वर्णसङ्कर' (संस्कारहीन, मर्यादाहीन र लक्ष्यविहीन पुस्ता) भनिएको छ। अर्जुनले श्रीकृष्णलाई 'वार्ष्णेय' (वृष्णिवंशका परम तेजस्वी पुरुष) भनेर सम्बोधन गरेका छन्, जहाँ कुलको पवित्रता र नारी मर्यादालाई सर्वोच्च स्थान दिइन्थ्यो। अर्जुन सोध्छन्— "हे वार्ष्णेय! के यस्तो सामाजिक विनाश निम्त्याएर हामीले धर्मको रक्षा गर्न सक्छौं?"

कुनै पनि सभ्यता कति सभ्य र सुरक्षित छ भन्ने कुरा त्यस समाजमा नारीलाई दिइने सम्मान, सुरक्षा र मर्यादाबाट नापिन्छ। जहाँ महिलाहरू असुरक्षित र शोषित हुन्छन्, त्यहाँको भावी पुस्ता कहिल्यै स्वस्थ र संस्कारयुक्त हुन सक्दैन। हाम्रो भित्री मनोविज्ञानमा 'नारी' भनेको हाम्रो पवित्र संवेदनशीलता, प्रेम, करूणा र अन्तःचेतनाको प्रतीक हो। जब जीवनमा अधर्म (लोभ, वासना, अहंकार) को प्रभाव बढ्छ, तब हाम्रो भित्री संवेदनशीलता र पवित्रता नष्ट हुन्छ। परिणामस्वरूप, हाम्रो मनभित्र अव्यवस्थित, दिशाहीन र विकृत विचारहरूको 'वर्णसङ्कर' जन्मन्छ जसले हाम्रो सिङ्गो जीवनलाई अशान्त र पतित बनाइदिन्छ।