Chapter 10 • Verse 15

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

अर्जुन उवाच

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम।

भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥ १५॥

svayam evātmanātmānaṁ vettha tvaṁ puruṣottama |

bhūta-bhāvana bhūteśa deva-deva jagat-pate || 15 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

स्वयम् एव (svayam eva)=स्वयं आफैँले मात्र•आत्मना (ātmanā)=आफ्नो दिव्य सामर्थ्य वा चेतनाद्वारा•आत्मानम् (ātmānam)=आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई•वेत्थ (vettha)=जान्नुहुन्छ / चिन्नुहुन्छ•त्वम् (tvam)=तपाईं•पुरुषोत्तम (puruṣottama)=हे समस्त पुरुषहरूमा सर्वश्रेष्ठ पुरुषोत्तम!•भूतभावन (bhūta-bhāvana)=हे सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई उत्पन्न गर्ने परम पिता!•भूतेश (bhūteśa)=हे समस्त प्राणीहरूका स्वामी तथा नियन्त्रक!•देवदेव (deva-deva)=हे सम्पूर्ण देवताहरूका पनि पूज्य परमेश्वर!•जगत्पते (jagat-pate)=हे सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका पालनकर्ता र मालिक!

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई उत्पन्न गर्ने पिता! हे समस्त जीवहरूका स्वामी! हे देवताहरूका पनि परम देवता! हे सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका अधिपते! हे पुरुषोत्तम! तपाईं स्वयंले नै आफ्नो दिव्य योगसामर्थ्यद्वारा आफ्नो यथार्थ स्वरूपलाई जान्नुहुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनद्वारा श्रीकृष्णलाई पाँच दिव्य सम्बोधन

अर्जुनले श्रीकृष्णको अतुलनीय महिमा बुझेपछि उहाँलाई पाँचवटा गहन उपाधिले विभूषित गर्नुभएको छ: 1. 'भूतभावन' (सबैको सृष्टिकर्ता) 2. 'भूतेश' (सबैका पालक र नियन्त्रक) 3. 'देवदेव' (इन्द्र, ब्रह्मा, शिव आदि देवहरूका पनि परम प्रभु) 4. 'जगत्पति' (सम्पूर्ण जगतका मालिक) 5. 'पुरुषोत्तम' (क्षर र अक्षरभन्दा परको सर्वोच्च चेतना)। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा रथ हाँक्ने सारथिका रूपमा बस्नुभएका आफ्नै मित्र श्रीकृष्ण साधारण मानव नभई सम्पूर्ण अस्तित्त्वका अद्वितीय अधिपति हुनुहुन्छ भन्ने कुरा अर्जुनले प्रत्यक्ष अनुभव गरिरहनुभएको छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अनन्तको पहिचान केवल अनन्तले मात्र गर्न सक्छ (The Knower of the Infinite)

सीमित बुद्धिले असीमित सत्यलाई नाप्न खोज्नु भनेको चम्चाले समुद्रको गहिराइ नाप्न खोज्नु जस्तै हो: - हाम्रो अहङ्कार र बुद्धिले सधैं ईश्वर वा सत्यलाई आफ्नो सानो परिधिभित्र कैद गर्न खोज्छ। - तर वास्तविक सत्य के हो भने, परमतत्त्वलाई केवल परमतत्त्वले नै जान्न सक्छ ('स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ')। - जब मानिसले आफ्नो बौद्धिक अहङ्कारलाई विसर्जन गरेर आत्मसमर्पण गर्दछ, तब मात्र ऊभित्र त्यो परम चेतनाको प्रकाश स्वतः प्रकट हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सानो बुद्धिको घमण्ड त्यागी विशाल सत्य र गुरुतत्वप्रति नतमस्तक बन्नुहोस्। अहङ्कार मेटिएपछि मात्र सत्यको साक्षात्कार हुन्छ।