अध्याय 10श्लोक 16
Chapter 10 • Verse 16

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

अर्जुन उवाच

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः।

याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥ १६॥

vaktum arhasy aśeṣeṇa divyā hy ātma-vibhūtayaḥ |

yābhir vibhūtibhir lokān imāṁs tvaṁ vyāpya tiṣṭhasi || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

वक्तुम् अर्हसि (vaktum arhasi)=विस्तारपूर्वक बताउन तपाईं नै योग्य हुनुहुन्छअशेषेण (aśeṣeṇa)=कुनै कुरा बाँकी नराखी पूर्ण रूपमादिव्याः (divyāḥ)=दिव्य, अलौकिकहि (hi)=किनभने निश्चय नैआत्म-विभूतयः (ātma-vibhūtayaḥ)=तपाईंका आफ्ना दिव्य ऐश्वर्य वा महिमाहरूयाभिः विभूतिभिः (yābhir vibhūtibhiḥ)=जुन-जुन अलौकिक ऐश्वर्य र विभूतिहरूद्वारालोकान् इमान् (lokān imān)=यी सम्पूर्ण लोक (ब्रह्माण्ड) लाईत्वम् (tvam)=तपाईंलेव्याप्य तिष्ठसि (vyāpya tiṣṭhasi)=व्याप्त भएर (चारैतिर फैलिएर) विराजमान हुनुहुन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— अतः तपाईं आफ्ना ती दिव्य ऐश्वर्य तथा विभूतिहरूलाई कुनै संकोच नराखी पूर्ण रूपमा वर्णन गरिदिन योग्य हुनुहुन्छ, जुन विभूतिहरूद्वारा तपाईं यी सम्पूर्ण लोकहरूमा व्याप्त भई अवस्थित रहनुभएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको जिज्ञासा: ईश्वरलाई संसारमा कसरी देख्ने?

अर्जुनले श्रीकृष्णलाई अघिल्ला अध्यायहरूमा अव्यक्त, निराकार, र सबैको उत्पत्ति-प्रलयको कारणका रूपमा सुन्नुभयो। तर व्यावहारिक जीवनमा, यो दृश्य संसारका वस्तुहरूमा ईश्वरको उपस्थिति कसरी अनुभूत गर्ने? यसकारण अर्जुनले विनीत भएर आग्रह गर्नुहुन्छ— "हे प्रभु! तपाईं कुन-कुन रूप, शक्ति र ऐश्वर्यमार्फत यो सारा चराचर जगतमा व्याप्त हुनुहुन्छ, ती दिव्य विभूतिहरू मलाई विस्तारपूर्वक बताइदिनुहोस्।" यो प्रश्न केवल अर्जुनको लागि मात्र नभई समस्त मानव जातिका लागि संसारमै बसेर ईश्वरलाई स्मरण गर्ने मार्गदर्शक बन्न पुग्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

संसारमा दिव्य सौन्दर्यको दर्शन (Perceiving the Divine in Everyday Life)

धेरै मानिसहरू सोच्दछन् कि ईश्वरलाई पाउन संसार त्यागेर जङ्गल जानुपर्छ: - तर गीताको दृष्टि भिन्न छ। गीता भन्छ— यसै संसारमा जहाँ-जहाँ भव्यता, सौन्दर्य, शक्ति, ज्ञान र करुणा प्रकट हुन्छ, त्यहाँ ईश्वरको झलक हेर्न सिक। - अर्जुनको यो जिज्ञासा हामी प्रत्येकको मानसिक विकासको लागि अनिवार्य छ: "म यो व्यस्त संसारको बीचमा रहँदा कसरी परमसत्यसँग जोडिरहने?" - जब हामी संसारका उत्तम गुणहरूमा परमात्माको अभिव्यक्ति देख्न थाल्छौं, तब काम, जीवन र प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध पूजनीय बन्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

जगतका उत्कृष्ट कला, प्रकृति, महान् मानवीय गुण र सौन्दर्यमा परमात्माको उपस्थिति अनुभव गर्नुहोस्; जीवन स्वतः ध्यानमय बन्नेछ।