अध्याय 10श्लोक 19
Chapter 10 • Verse 19

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः।

प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥ १९॥

hanta te kathayiṣyāmi divyā hy ātma-vibhūtayaḥ |

prādhānyataḥ kuru-śreṣṭha nāsty anto vistarasya me || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

हन्त (hanta)=अवश्य, हुन्छ (हर्ष र स्नेहपूर्वक स्वीकार गर्दै)ते (te)=तिमीलाईकथयिष्यामि (kathayiṣyāmi)=म बताउनेछुदिव्याः (divyāḥ)=अलौकिक, दिव्यहि (hi)=निश्चय नैआत्म-विभूतयः (ātma-vibhūtayaḥ)=मेरा आफ्ना मुख्य ऐश्वर्य र महिमाहरूप्राधान्यतः (prādhānyataḥ)=प्रमुख-प्रमुख मात्र (संक्षेपमा)कुरुश्रेष्ठ (kuru-śreṣṭha)=हे कुरुवंशीहरूमा श्रेष्ठ अर्जुन!न अस्ति (na asti)=छैनअन्तः (antaḥ)=कुनै सीमा वा अन्त्यविस्तरस्य (vistarasya)=विस्तारकोमे (me)=मेरो।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुरुश्रेष्ठ अर्जुन! अवश्य, म मेरा मुख्य-मुख्य दिव्य विभूतिहरूको वर्णन तिमीलाई सुनाउनेछु; किनभने मेरो ऐश्वर्य र विस्तारको कुनै अन्त नै छैन।

महाभारतको परिस्थिति

श्रीकृष्णद्वारा विभूति-वर्णनको प्रारम्भ

अर्जुनको अगाध प्रेम र निष्कपट श्रद्धा देखेर श्रीकृष्ण अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उहाँले 'हन्त' भन्ने प्रेमपूर्ण उद्गार प्रयोग गर्नुभयो, जसले भक्तप्रतिको भगवानको अपार स्नेह प्रकट गर्दछ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— "हे अर्जुन! मेरो ऐश्वर्य त अनन्त छ। यदि मैले आफ्नो सम्पूर्ण विस्तार सुनाउन थालें भने न समय पुग्छ, न तिम्रो सीमित बुद्धिले अटाउन सक्छ। त्यसैले म केवल मुख्य-मुख्य (प्राधान्यतः) विभूतिहरू मात्र बताउनेछु, जसलाई स्मरण गरेर तिमीले सर्वत्र मेरो दर्शन गर्न सक।" यसरी कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा दिव्य विभूतिहरूको पावन सूची आरम्भ हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अनन्तलाई बुझ्न मुख्य बिन्दुहरूमा ध्यान (Focusing on the Essentials)

जीवन र ब्रह्माण्ड अथाहा छ, जानकारीको कुनै अन्त छैन: - आधुनिक युगमा 'Information Overload' (अत्यधिक जानकारीको भार) ले गर्दा मानिस मानसिक रूपमा अस्तव्यस्त हुन्छ। - श्रीकृष्णको रणनीति हेर्नुहोस्— 'प्राधान्यतः' (मुख्य कुरामा मात्र ध्यान देऊ)। - अनन्त संसारमा अलमलिनुको सट्टा जीवन बदल्ने मुख्य आधारहरू, मूल्यहरू र सत्यहरूलाई मात्र आत्मसात् गर्नुहोस्। - जे मुख्य छ, त्यसलाई चिनियो भने बाँकी सबै कुरा स्वतः बुझिन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

जहाँ जानकारीको सागर छ, त्यहाँ अनावश्यक कुरा छाडेर जीवनका प्रमुख र आवश्यक कुराहरूमा मात्र आफ्नो एकाग्रता केन्द्रित गर्नुहोस्।