अध्याय 10श्लोक 2
Chapter 10 • Verse 2

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।

अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥ २॥

na me viduḥ sura-gaṇāḥ prabhavaṁ na maharṣayaḥ |

aham ādir hi devānāṁ maharṣīṇāṁ ca sarvaśaḥ || 2 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न मे विदुः (na me viduḥ)=मेरो रहस्य जान्दैनन्सुर-गणाः (sura-gaṇāḥ)=देवताहरूका समूहलेप्रभवम् (prabhavam)=उत्पत्ति वा दिव्य प्राकट्यलाईन महर्षयः (na maharṣayaḥ)=न त महान् ऋषिहरूले नैअहम् आदिः हि (aham ādir hi)=किनभने म नै आदि कारण (मूल स्रोत) हुँदेवानाम् (devānām)=देवताहरूकोमहर्षीणाम् च (maharṣīṇāṁ ca)=र महर्षिहरूको पनिसर्वशः (sarvaśaḥ)=सबै प्रकारले।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मेरो दिव्य प्राकट्य (उत्पत्ति) को रहस्यलाई न देवताहरूले जान्दछन्, न महर्षिहरूले नै बुझ्दछन्; किनभने म देवताहरूको र महर्षिहरूको पनि सबै प्रकारले आदि कारण (मूल स्रोत) हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

समस्त देवता र ऋषिहरूका पनि आदि स्रोत

के कुनै सन्तानले आफ्ना बुबाआमाको जन्म कसरी भयो भनेर प्रत्यक्ष देख्न सक्छ? असम्भव छ, किनकि सन्तान त पछि जन्मिएको हो! त्यस्तै इन्द्र, वरुण, अग्नि आदि देवताहरू र भृगु, मरीचि, वसिष्ठ जस्ता महान् ऋषिहरू पनि सृष्टिको क्रममा धेरै पछि प्रकट भएका हुन्। उनीहरूले आफ्ना कारण परमात्मालाई पूर्ण रूपमा आफ्नो बुद्धिले नाप्न सक्दैनन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि परमात्मालाई केवल बुद्धि वा पाण्डित्यको बलमा बुझ्न सकिँदैन, किनकि बुद्धि स्वयं परमात्माबाट उत्पन्न भएको एक सीमित औजार मात्र हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

बौद्धिक घमण्डको अन्त्य र विस्मयको भाव (Intellectual Humility)

हाम्रो आधुनिक विज्ञान र बुद्धिले धेरै कुरा पत्ता लगाएको छ, तर हामी सम्पूर्ण प्रकृतिको रहस्य कहिल्यै समाप्त गर्न सक्दैनौँ: - हामी जति नयाँ कुरा पत्ता लगाउँछौँ, अज्ञातको क्षेत्र झन् ठूलो देखिन्छ। - जब मानिसले सोच्छ कि "मैले सबै कुरा बुझिसकेँ," तब उसको पतन सुरु हुन्छ। वास्तविक ज्ञानी त्यो हो जो ब्रह्माण्डको अनन्त रहस्यको अगाडि नतमस्तक हुन्छ (Awe and Wonder)। जब हाम्रो बौद्धिक घमण्ड गल्छ, तब मात्र हामी जीवनको विशालता र परमसत्यलाई अनुभव गर्न सक्दछौँ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो ज्ञान वा तर्कमा कहिल्यै घमण्ड नगर्नुहोस्। अस्तित्वको अनन्त रहस्यप्रति सधैँ नम्र र विस्मयपूर्ण दृष्टिकोण राख्नुहोस्।