Chapter 10 • Verse 22

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः।

इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥ २२॥

vedānāṁ sāma-vedo 'smi devānām asmi vāsavaḥ |

indriyāṇāṁ manaś cāsmi bhūtānām asmi cetanā || 22 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

वेदानाम् (vedānām)=चार वेदहरू (ऋग्, यजुर्, साम, अथर्व) मध्ये•सामवेदः अस्मि (sāma-vedo 'smi)=म सामवेद (सङ्गीतमय स्तुति वेद) हुँ•देवानाम् अस्मि (devānām asmi)=देवताहरूका बीचमा म•वासवः (vāsavaḥ)=वासव (देवराज इन्द्र) हुँ•इन्द्रियाणाम् (indriyāṇām)=एघार इन्द्रियहरू (पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय) मध्ये•मनः च अस्मि (manaś cāsmi)=म मन हुँ•भूतानाम् (bhūtānām)=सम्पूर्ण जीवित प्राणीहरूमा•अस्मि चेतना (asmi cetanā)=म चेतना (जीवन-शक्ति वा प्राण-स्फुरण) हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— वेदहरूमध्ये म सामवेद हुँ, देवताहरूमध्ये म देवराज इन्द्र हुँ, इन्द्रियहरूमध्ये म मन हुँ, र समस्त प्राणीहरूमा विद्यमान जीवन-चेतना (ज्ञानशक्ति) म नै हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

सामवेद, इन्द्र, मन र चेतनाको सर्वोच्च स्थान

सामवेद गायन र सङ्गीतमय भक्तिले परिपूर्ण छ, जसको श्रवणले नै मन भावविभोर हुन्छ। देवताहरूको नेतृत्व गर्ने सिंहासन देवराज इन्द्रको हो। समस्त इन्द्रियहरू आँखा, कान, नाक आदि बाह्य विषयमा दौडिए पनि ती सबैलाई सञ्चालन गर्ने केन्द्रीय नियन्त्रक 'मन' हो; मनबिना कुनै इन्द्रियले काम गर्न सक्दैन। अनि माटोको पुतला जस्तो यो जड शरीरमा जबसम्म 'चेतना' (Consciousness) रहन्छ, तबसम्म मात्र जीवन हुन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही सम्झाउनुहुन्छ— तिम्रो इन्द्रिय सञ्चालन गर्ने मन र तिम्रो जीवित अस्तित्वको मूल चेतना म नै हुँ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

इन्द्रियहरूको राजा मन र भित्री चेतना (The Mastery of Mind and Consciousness)

हाम्रो शरीर एउटा रथ हो भने इन्द्रियहरू घोडाहरू हुन् र मन लगाम हो: - यदि मन वशमा छैन भने इन्द्रियहरूले जीवनलाई खाडलमा खसाल्छन्। - तर जब मनमा परमात्माको उपस्थिति अनुभव हुन्छ, तब मन सबैभन्दा ठूलो मित्र र शक्तिको केन्द्र बन्छ। - साथै, आफूलाई केवल हाडछालाको शरीर नसम्झी आफूभित्र धड्किरहेको 'चेतना' लाई साक्षी भावले हेर्नुहोस्। चेतना नै तपाईंको वास्तविक स्वरूप हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनलाई बाह्य विचलित विचारबाट फर्काएर आफ्नै शुद्ध चेतनामा केन्द्रित गर्नुहोस्। चेतना नै समस्त शक्तिको मुहान हो।