अध्याय 10श्लोक 23
Chapter 10 • Verse 23

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्।

वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥ २३॥

rudrāṇāṁ śaṅkaraś cāsmi vitteśo yakṣa-rakṣasām |

vasūnāṁ pāvakaś cāsmi meruḥ śikhariṇām aham || 23 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

रुद्राणाम् (rudrāṇām)=एघार रुद्रहरू (संहारकारी देवताहरू) मध्येशङ्करः च अस्मि (śaṅkaraś cāsmi)=म शङ्कर (कल्याणकारी शिव) हुँवित्तेशः (vitteśaḥ)=धनका स्वामी कुबेरयक्ष-रक्षसाम् (yakṣa-rakṣasām)=यक्ष र राक्षसहरूका बीचमावसूनाम् (vasūnām)=आठ वसुहरू (प्राकृतिक शक्तिहरू) मध्येपावकः च अस्मि (pāvakaś cāsmi)=म पावक (अग्निदेव) हुँमेरुः (meruḥ)=सुमेरु पर्वतशिखरिणाम् अहम् (śikhariṇām aham)=शिखर भएका सम्पूर्ण पर्वतहरूमध्ये म हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— एघार रुद्रहरूमध्ये म शङ्कर (शिव) हुँ, यक्ष र राक्षसहरूका बीचमा म धनपति कुबेर हुँ, आठ वसुहरूमध्ये म अग्नि (पावक) हुँ, र शिखरयुक्त विशाल पर्वतहरूमध्ये म सुमेरु पर्वत हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

शङ्कर, कुबेर, पावक र सुमेरुको प्रतीक

रुद्रहरू संहार र प्रलयका भयङ्कर रूप हुन्, तर ती सबैमा सर्वश्रेष्ठ 'शङ्कर' हुनुहुन्छ, जसको अर्थ हो— 'शं करोति इति शङ्करः' (जसले संहारमा पनि जीवको कल्याण गर्दछन्)। यक्ष र राक्षसहरूको समुदाय धन र शक्तिको संरक्षणमा सिपालु हुन्छ, जसका अधिपति कुबेर हुन्। आठ वसुहरूमा अग्निदेव यस्ता हुन् जसले सबै अपवित्रतालाई भस्म पारेर शुद्ध बनाउँछन् (पावक)। अनि हिमालय तथा सम्पूर्ण पहाडहरूको बीचमा ब्रह्माण्डीय अक्ष मानिने स्वर्णमय सुमेरु पर्वत स्थिरता र भव्यताको प्रतीक हो। यी सबै उत्कृष्टताहरू परमात्माकै विभूति हुन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कठिन परिस्थितिमा पनि कल्याणकारी भाव (Finding Goodness in Chaos)

जीवनमा संहार, दुःख वा परिवर्तन आउँदा मानिस डराउँछ: - तर रुद्रहरूका बीचमा 'शङ्कर' (कल्याण) हुनुको रहस्य यही हो कि बाहिरबाट कठोर लाग्ने परिस्थितिभित्र पनि जीवनको परम कल्याण लुकेको हुन्छ। - अग्निजस्तै आफ्नो भित्रका दुर्गुण, ईर्ष्या र आलस्यलाई जलाएर शुद्ध बन्नुहोस्। - र जीवनका उतारचढावहरूमा सुमेरु पर्वतजस्तै अटल, स्थिर र उच्च मनोबलका साथ अडिग रहनुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

कठिन परिस्थितिमा विचलित नहुनुहोस्; सुमेरु पर्वतजस्तै दृढ रहँदै विनाशकारी विचारहरूलाई अग्निमा भस्म पार्नुहोस्।