ॐअध्याय 10श्लोक 24
Chapter 10 • Verse 24

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।

सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥ २४॥

purodhasāṁ ca mukhyaṁ māṁ viddhi pārtha bṛhaspatim |

senānīnām ahaṁ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ || 24 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

पुरोधसाम् च (purodhasāṁ ca)=सम्पूर्ण पुरोहितहरू वा आध्यात्मिक मार्गदर्शकहरूमध्ये•मुख्यम् (mukhyam)=मुख्य, सर्वश्रेष्ठ•माम् विद्धि (māṁ viddhi)=मलाई जान•पार्थ (pārtha)=हे पृथानन्दन अर्जुन!•बृहस्पतिम् (bṛhaspatim)=देवगुरु बृहस्पति•सेनानीनाम् (senānīnām)=समस्त सेनापतिहरूमा•अहम् स्कन्दः (ahaṁ skandaḥ)=म कार्तिकेय (स्कन्द, देवसेनापति) हुँ•सरसाम् (sarasām)=जलाशयहरू वा ताल-पोखरीहरूमध्ये•अस्मि सागरः (asmi sāgaraḥ)=म अगाध समुद्र हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पार्थ! पुरोहितहरूमध्ये म मुख्य देवगुरु बृहस्पति हुँ भनी जान; सेनापतिहरूमध्ये म देवसेनापति स्कन्द (कार्तिकेय) हुँ, र समस्त जलाशयहरूमा म अगाध समुद्र हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

बृहस्पति, स्कन्द र सागरको विराट प्रतीक

देवगुरु बृहस्पति बुद्धि, ज्ञान, र मन्त्रशक्तिका अद्वितीय प्रतीक हुन्, जसले देवताहरूलाई सत्मार्गमा डोर्याउँछन्। युद्धभूमिमा खडा भएका अर्जुनका लागि सेनापतिको महत्त्व सर्वोपरि थियो; देवसेनापति स्कन्द (कार्तिकेय) अदम्य शौर्य, रणनीति र धर्मयुद्धमा विजयी हुने अमोघ शक्तिका प्रतीक हुन् जसले तारकासुरको वध गरेका थिए। अनि साना-साना पोखरी वा नदीहरूको अन्तिम आश्रय अगाध, गम्भीर र अनन्त जलराशियुक्त महासागर हो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— ज्ञानमा बृहस्पति, वीरतामा स्कन्द र गम्भीरतामा समुद्र म नै हुँ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

गम्भीरता र वीरताको संगम (Depth of Ocean and Valour of a Commander)

मनुष्यको चरित्र निर्माणमा तीन गुण आवश्यक छन्: 1. बृहस्पतिको जस्तो प्रज्ञा र विवेक (Wisdom & Guidance) 2. स्कन्दको जस्तो लक्ष्यप्राप्तिको अदम्य आँट र नेतृत्व क्षमता (Leadership & Courage) 3. समुद्रजस्तै गहिरो धैर्य र विशालता (Depth & Equanimity)। - सानातिना घटनाले पोखरी छचल्किन्छ, तर समुद्र कहिल्यै छचल्किँदैन; हजारौं नदी समाहित हुँदा पनि शान्त रहन्छ। - आफ्नो मनलाई समुद्रजस्तै गहिरो र विशाल बनाउनुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

परिस्थिति जस्तोसुकै आए पनि मनलाई समुद्रजस्तै गम्भीर राख्नुहोस्, र कर्तव्य पालनमा स्कन्दजस्तै दृढ र साहसी बन्नुहोस्।