अध्याय 10श्लोक 26
Chapter 10 • Verse 26

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः।

गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥ २६॥

aśvatthaḥ sarva-vṛkṣāṇāṁ devarṣīṇāṁ ca nāradaḥ |

gandharvāṇāṁ citrarathaḥ siddhānāṁ kapilo muniḥ || 26 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अश्वत्थः (aśvatthaḥ)=पिपलको रुख (अश्वत्थ)सर्व-वृक्षाणाम् (sarva-vṛkṣāṇām)=समस्त वनस्पति र रुखहरूमध्येदेवर्षीणाम् च (devarṣīṇāṁ ca)=र देवर्षिहरूका बीचमानारदः (nāradaḥ)=म देवर्षि नारद हुँगन्धर्वाणाम् (gandharvāṇām)=सङ्गीतप्रेमी गन्धर्वहरूमध्येचित्ररथः (citrarathaḥ)=चित्ररथ गन्धर्वसिद्धानाम् (siddhānām)=सिद्ध पुरुषहरू (जन्मजात आत्मज्ञानीहरू) माकपिलः मुनिः (kapilo muniḥ)=सांख्यदर्शनका प्रणेता महर्षि कपिल म हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सम्पूर्ण वृक्षहरूमा म पिपल (अश्वत्थ) हुँ, देवर्षिहरूमध्ये म नारद हुँ, गन्धर्वहरूमा म चित्ररथ हुँ, र सिद्ध पुरुषहरूमध्ये म सांख्यदर्शनका प्रणेता कपिल मुनि हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

पिपल, नारद, चित्ररथ र कपिल मुनिको महिमा

अश्वत्थ (पिपल) लाई हिन्दु परम्परामा पूजनीय मानिन्छ, जसका पातहरू निरन्तर चल्छन् र जसले सदैव जीवनप्रद वायु (प्राणवायु) प्रदान गर्दछ। देवर्षि नारद अनन्य भक्ति, निरन्तर भगवन्नाम कीर्तन र त्रिलोकमा सन्देश प्रवाह गर्ने सर्वश्रेष्ठ सन्त हुन्। चित्ररथ गन्धर्व गायन र दिव्य सङ्गीतका सम्राट हुन्, जसलाई महाभारतमा अर्जुनले वनवासकालमा पराजित गरी पछि मित्र बनाएका थिए। अनि कपिल मुनि सांख्य-दर्शनका प्रतिपादक हुन्, जसले माता देवहूतिलाई तत्वज्ञानको उपदेश दिएर सिद्धहरूको मुकुट बन्नुभयो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सहज ज्ञान र निरन्तर भक्ति (Innate Wisdom and Joyful Devotion)

कपिल मुनिले देखाउनुहुन्छ कि ज्ञान र विवेक जीवनको सर्वोच्च सिद्धि हो: - नारदजीले सिकाउनुहुन्छ कि जीवनमा हर परिस्थितिमा आनन्दित रहनु र प्रभुको गुणगान गाउनु नै भक्तिको पराकाष्ठा हो। - पिपलको रुखले जस्तै कसैलाई काखा र कसैलाई पाखा नगरी सबैलाई छाया र जीवन दिने उदारता हामीभित्र हुनुपर्छ। - जब ज्ञान (कपिल) र भक्ति (नारद) को संगम हुन्छ, तब जीवन एउटा सुन्दर दिव्य सङ्गीत (चित्ररथ) बन्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो बौद्धिक विवेक (सांख्य) लाई नत्यागी हृदयमा आनन्द र कृतज्ञता (नारद भक्ति) को वीणा बजाइरहनुहोस्।