Chapter 10 • Verse 27

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्।

ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥ २७॥

uccaiḥśravasam aśvānāṁ viddhi mām amṛtodbhavam |

airāvataṁ gajendrāṇāṁ narāṇāṁ ca narādhipam || 27 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

उच्चैःश्रवसम् (uccaiḥśravasam)=उच्चैःश्रवा नामक दिव्य घोडा•अश्वानाम् (aśvānām)=घोडा (अश्व) हरूमध्ये•विद्धि माम् (viddhi mām)=मलाई नै जान•अमृत-उद्भवम् (amṛtodbhavam)=समुद्रमन्थनमा अमृतसँगै प्रकट भएको•ऐरावतम् (airāvatam)=ऐरावत नामक हात्ती•गज-इन्द्राणाम् (gajendrāṇām)=श्रेष्ठ हात्तीहरूका बीचमा•नराणाम् च (narāṇāṁ ca)=र मानवहरूमा•नर-अधिपम् (narādhipam)=राजा (प्रजापालक शासक वा नेतृत्वकर्ता)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— घोडाहरूमध्ये अमृतमन्थनबाट उत्पन्न भएको उच्चैःश्रवा घोडा म नै हुँ भनी जान; हात्तीहरूमा म देवराज इन्द्रको ऐरावत हात्ती हुँ, र मानिसहरूका बीचमा प्रजाको पालन गर्ने राजा (शासक) म नै हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

उच्चैःश्रवा, ऐरावत र न्यायप्रिय राजा

समुद्रमन्थन गर्दा चौध रत्न निस्केका थिए, जसमध्ये अमृत, उच्चैःश्रवा घोडा र ऐरावत हात्ती विशेष थिए। उच्चैःश्रवा आफ्नो बेजोड गति, निष्कलङ्क श्वेत स्वरूप र दिव्य शक्तिका लागि प्रसिद्ध छ। ऐरावत हात्ती स्थिरता, भार वहन क्षमता र राजकीय गरिमाको प्रतीक हो। अनि मानव समाजमा राजा (नेता) केवल सत्ताको उपभोग गर्ने व्यक्ति होइन, अपितु सम्पूर्ण प्रजाको रक्षा, न्याय र पोषण गर्ने परमात्माको प्रतिनिधि हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

नेतृत्वको दायित्व र मर्यादा (The Sacred Duty of Leadership)

राजा वा नेता हुनु भनेको अधिकार जमाउनु होइन, सेवा र उत्तरदायित्वको सर्वोच्च भार उठाउनु हो: - श्रीकृष्णले 'नराणां च नराधिपम्' भनेर नेतृत्वलाई ईश्वरको विभूतिको रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। - जब कुनै व्यक्तिले परिवार, संस्था वा देशको नेतृत्व गर्छ, उसले आफ्ना व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सबैको भलाइ सोच्नुपर्छ। - गति (उच्चैःश्रवा) र धैर्य (ऐरावत) दुवैको सन्तुलन नै साँचो नेतृत्वको पहिचान हो।

व्यावहारिक सूत्र :

यदि तपाईंसँग कुनै नेतृत्व वा उत्तरदायित्वको जिम्मेवारी छ भने त्यसलाई अहंकार नबनाई ईश्वरीय सेवाको रूपमा निष्ठापूर्वक निर्वाह गर्नुहोस्।