अध्याय 10श्लोक 28
Chapter 10 • Verse 28

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्।

प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥ २८॥

āyudhānām ahaṁ vajraṁ dhenūnām asmi kāmadhuk |

prajanaś cāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ || 28 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

आयुधानाम् (āyudhānām)=सम्पूर्ण हातहतियार वा शस्त्रहरूमध्येअहम् वज्रम् (ahaṁ vajram)=म देवराज इन्द्रको वज्र हुँधेनूनाम् (dhenūnām)=गाईहरूका बीचमाअस्मि कामधुक् (asmi kāmadhuk)=म सबै इच्छा पूर्ण गर्ने कामधेनु गाई हुँप्रजनः च अस्मि (prajanaś cāsmi)=सन्तानोत्पत्तिको कारण बन्नेकन्दर्पः (kandarpaḥ)=म कामदेव हुँसर्पाणाम् अस्मि (sarpāṇām asmi)=विषालु सर्पहरूका बीचमा मवासुकिः (vāsukiḥ)=सर्पराज वासुकि हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हातहतियारहरूमध्ये म वज्र (दधीचिको अस्थिबाट निर्मित शस्त्र) हुँ, गाईहरूमा म मनोकामना पूर्ण गर्ने कामधेनु हुँ, सन्तानोत्पत्ति गराउने पवित्र प्रेमको कारक कामदेव म हुँ, र विषधर सर्पहरूमध्ये म सर्पराज वासुकि हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

वज्र, कामधेनु, धर्मानुकूल काम र वासुकि

महर्षि दधीचिले समस्त लोककल्याणका लागि आफ्नो शरीरका हाडहरू दान दिनुभएको थियो, जसबाट विश्वकर्माले अभेद्य 'वज्र' निर्माण गरे। वज्र त्याग र अमोघ शक्तिको प्रतीक हो। कामधेनु केवल दूध दिने गाई मात्र होइन, समस्त इच्छित वस्तु प्रदान गर्ने मातृवात्सल्यको प्रतीक हो। कामदेव केवल वासना होइन; भगवान् भन्नुहुन्छ— धर्मानुकूल, कुलको रक्षा र सृष्टिको निरन्तरता दिने पवित्र सन्तानोत्पत्तिका कारक कामदेव म नै हुँ। अनि समुद्रमन्थनमा डोरीको रूपमा पर्वतलाई बाँधेर मन्थन सम्पन्न गराउने धैर्यवान सर्पराज वासुकि भगवान्कै स्वरूप हुन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

ऊर्जाको उदात्तीकरण (Sublimation of Desire and Strength)

इच्छा र शक्ति आफैँमा नराम्रा होइनन्; तिनीहरूको प्रयोग कता गरिन्छ भन्ने कुरा मुख्य हो: - वासना जब स्वार्थी र अनियन्त्रित बन्छ, त्यसले विनाश ल्याउँछ। तर जब काम-शक्ति सृजनात्मकता र धर्मानुकूल उद्देश्यमा लाग्छ, त्यो भगवान्को दिव्य रूप बन्दछ। - वज्रजस्तै आफ्नो संकल्पलाई दृढ बनाउनुहोस्— त्याग (दधीचि) मा आधारित संकल्प कहिल्यै पराजित हुँदैन। - आफ्नो भित्री क्रोध र विषलाई वासुकिले झैं लोककल्याणकारी मन्थनमा समर्पित गर्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो भित्री काम र क्रोधरूपी उग्र ऊर्जालाई दबाउनुको सट्टा सृजनात्मक र परोपकारी कर्ममा रूपान्तरण गर्नुहोस्।