अध्याय 10श्लोक 31
Chapter 10 • Verse 31

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्।

झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥ ३१॥

pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śastra-bhṛtām aham |

jhaṣāṇāṁ makaraś cāsmi srotasām asmi jāhnavī || 31 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

पवनः (pavanaḥ)=पवित्र पार्ने वायुदेवपवताम् अस्मि (pavatām asmi)=पवित्र गर्ने वेगवान् तत्त्वहरूमध्ये म हुँरामः (rāmaḥ)=मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान् श्रीराम (वा परशुराम)शस्त्र-भृताम् अहम् (śastra-bhṛtām aham)=शस्त्रधारी योद्धाहरूमध्ये म हुँझषाणाम् (jhaṣāṇām)=जलचर माछाहरू वा जलजीवहरूका बीचमामकरः च अस्मि (makaraś cāsmi)=म गोही (वा शक्तिशाली जलजीव मकर) हुँस्रोतसाम् अस्मि (srotasām asmi)=प्रवाहित हुने नदीहरूमध्ये म हुँजाह्नवी (jāhnavī)=जाह्नवी (महर्षि जह्नुकी पुत्री, परम पावन गङ्गाजी)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— पवित्र पार्ने वेगवान् वस्तुहरूमा म वायु हुँ, शस्त्रधारी योद्धाहरूमध्ये म मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीराम हुँ, जलचर प्राणीहरूमा म मकर (गोही) हुँ, र कलकल बग्ने पवित्र नदीहरूमध्ये म गङ्गाजी (जाह्नवी) हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

पवन, श्रीराम, मकर र भागीरथी गङ्गा

वायुले संसारभर घुमेर वातावरणलाई शुद्ध र प्राणयुक्त बनाउँछ। शस्त्र बोक्ने योद्धाहरूमा भगवान् श्रीराम अधर्म, अन्याय र रावण जस्ता आततायीहरूको संहार गर्ने तथा मर्यादा र सत्यको उच्चतम आदर्श स्थापित गर्ने अद्वितीय नायक हुनुहुन्छ। महाभारतको युद्धमा भीष्मपितामहलाई गङ्गापुत्र भनिन्छ; गङ्गाजी स्वयं भगवान्को चरणकमलबाट उत्पन्न भएर सम्पूर्ण जगतलाई पावन बनाउने नदी हुन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— नदीको पवित्रता, वायुको शुद्धि र श्रीरामको मर्यादा मेरो नै प्रत्यक्ष स्वरूप हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मर्यादा, शुद्धि र निरन्तर प्रवाह (Righteousness and Flow of Life)

जीवनलाई कसरी सार्थक बनाउने भन्ने कुरा यस श्लोकका प्रतीकहरूले सिकाउँछन्: 1. वायुजस्तै अरूलाई प्राण दिनुहोस्, तर कतै टाँसिएर नबस्नुहोस् (अनासक्ति)। 2. भगवान् श्रीरामजस्तै कठिन परिस्थितिमा पनि सत्य, मर्यादा र कर्तव्यको बाटो नछाड्नुहोस्। 3. गङ्गाजी जस्तै निरन्तर बगिरहनुहोस्; मार्गमा जतिसुकै ढुङ्गा-पहाड आए पनि समुद्रतर्फको आफ्नो यात्रा नरोक्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

कठिनाइहरूसँग नडराउनुहोस्; गङ्गाजस्तै अवरोधहरूलाई चिर्दै अघि बढ्नुहोस् र श्रीरामजस्तै मर्यादामा अडिग रहनुहोस्।