Chapter 10 • Verse 32

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।

अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥ ३२॥

sargāṇām ādir antaś ca madhyaṁ caivāham arjuna |

adhyātma-vidyā vidyānāṁ vādaḥ pravadatām aham || 32 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सर्गाणाम् (sargāṇām)=सम्पूर्ण सृष्टिहरू वा रचनाहरूको•आदिः (ādiḥ)=सुरुवात (उत्पत्ति)•अन्तः च (antaś ca)=र अन्त्य (प्रलय)•मध्यम् च एव (madhyaṁ caiva)=तथा बीचको स्थिति (पालन) पनि•अहम् (aham)=म नै हुँ•अर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!•अध्यात्म-विद्या (adhyātma-vidyā)=आत्मज्ञान (आत्मा र परमात्मा सम्बन्धी परम विद्या)•विद्यानाम् (vidyānām)=समस्त विद्याहरू (शास्त्रहरू) मध्ये•वादः (vādaḥ)=सत्य पत्ता लगाउन गरिने निष्पक्ष विचार-विमर्श (वाद)•प्रवदताम् अहम् (pravadatām aham)=शास्त्रार्थ वा संवाद गर्नेहरूमा म हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे अर्जुन! सम्पूर्ण सृष्टिहरूको आदि, मध्य र अन्त म नै हुँ। सम्पूर्ण विद्याहरूमध्ये म अध्यात्मविद्या (आत्मज्ञान) हुँ, र संवादकर्ताहरूका बीचमा सत्यको निर्णय गर्ने 'वाद' (तत्व-निर्णायक छलफल) म नै हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

अध्यात्मविद्या र वादको सर्वोच्चता

दर्शनशास्त्रमा तीन प्रकारका तर्क हुन्छन्: 1. 'जल्प' (आफ्नै जित्नका लागि छल गरेर बोल्ने) 2. 'वितण्डा' (अरूको कुरा काट्न मात्र गरिने कुतर्क) 3. 'वाद' (केवल सत्य के हो भनी पत्ता लगाउन गुरु-शिष्य वा निष्पक्ष विद्वान्हरू बीच हुने सौहार्दपूर्ण संवाद)। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— कुतर्क र अहङ्कारको छलफल होइन, सत्य खोज्ने 'वाद' म हुँ। अनि संसारका भौतिक शास्त्रहरूले बाह्य वस्तु चिनाउँछन्, तर मानिसलाई जन्म-मरणको बन्धनबाट मुक्त गराउने सर्वोच्च विद्या अध्यात्मविद्या हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सत्यको खोजी र आत्मज्ञान (Seeking Truth Over Winning Arguments)

दैनिक जीवनमा हामी अक्सर 'जित्न' का लागि बहस गर्छौं, 'सिक्न' वा 'बुझ्न' का लागि होइन: - जब हामी कसैसँग कुरा गर्छौं, हाम्रो ध्यान आफ्नो अहङ्कार जोगाउनमा हुन्छ (जल्प वा वितण्डा)। - तर श्रीकृष्णको 'वाद' ले सिकाउँछ— कुराकानीको उद्देश्य सत्य पत्ता लगाउनु हुनुपर्छ, कसैलाई हराउनु होइन। - साथै, संसारका हजारौं सीप र डिग्री हासिल गरे पनि यदि आफ्नै मन र आत्मालाई बुझिएको छैन भने जीवन अधुरो रहन्छ। अध्यात्मविद्याले जीवनलाई पूर्णता दिन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

बहसमा अहङ्कार देखाएर जित्ने चेष्टा नगर्नुहोस्; सत्य र समझदारी बढाउने निष्पक्ष संवाद (वाद) गर्नुहोस् र आत्मविद्या हासिल गर्नुहोस्।