अध्याय 10श्लोक 33
Chapter 10 • Verse 33

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।

अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥ ३३॥

akṣarāṇām a-kāro 'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca |

aham evākṣayaḥ kālo dhātāhaṁ viśvato-mukhaḥ || 33 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अक्षराणाम् (akṣarāṇām)=वर्णमालाका सम्पूर्ण अक्षरहरूमध्येअ-कारः अस्मि (a-kāro 'smi)=म पहिलो अक्षर 'अ' हुँद्वन्द्वः (dvandvaḥ)=द्वन्द्व समास (जसमा दुवै पद समान रूपमा प्रधान हुन्छन्)सामासिकस्य च (sāmāsikasya ca)=र समासहरूको समूहमाअहम् एव (aham eva)=म नै हुँअक्षयः कालः (akṣayaḥ kālaḥ)=कहिले क्षय नहुने महाकाल (अनन्त समय)धाता अहम् (dhātāham)=सबैको कर्मफल विधान गर्ने विधाता म हुँविश्वतः-मुखः (viśvato-mukhaḥ)=चारैतिर मुख भएको (सर्वव्यापी पालक)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अक्षरहरूमा म आदि अक्षर 'अ' हुँ, समासहरूमा दुवै पद समान हुने 'द्वन्द्व समास' म हुँ, कहिल्यै नाश नहुने अनन्त महाकाल म नै हुँ, र चारैतिर दृष्टि भएको सम्पूर्ण जगतको पोषणकर्ता विधाता (धाता) म नै हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

अकार, द्वन्द्व समास, अक्षयकाल र विश्वतोमुख विधाता

वर्णमालाको पहिलो अक्षर 'अ' हो, र संस्कृत व्याकरण अनुसार 'अ' कारबिना कुनै पनि व्यञ्जन उच्चारण हुन सक्दैन; त्यसैले अक्षरहरूमा भगवान् 'अ' हुनुहुन्छ। व्याकरणका समासहरूमा 'द्वन्द्व समास' (जस्तै: राम-लक्ष्मण, माता-पिता) यस्तो समास हो जहाँ कसैलाई ठूलो वा सानो नभनी दुवैलाई समान महत्त्व दिइन्छ। समयका दुई रूप छन्— एउटा घडीको सेकेन्ड, मिनेट (क्षय हुने समय), र अर्को कहिल्यै नटुङ्गिने नित्य महाकाल (अक्षय काल)। अनि भगवान् 'विश्वतोमुख' हुनुहुन्छ— उहाँको आँखा र दृष्टिबाट ब्रह्माण्डको कुनै कुरा पनि लुक्न सक्दैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

समानता र अनन्तताको बोध (Equality and the Eternal Perspective)

द्वन्द्व समासले हामीलाई जीवनमा 'समानता' (Equality) को दिव्य पाठ सिकाउँछ: - सम्बन्धहरूमा कसैलाई दबाउने वा होच्याउने होइन, सबैको अस्तित्वलाई समान आदर दिनु ईश्वरीय गुण हो। - हामी अक्सर अस्थायी कुराहरूमा यति अल्झिन्छौं कि अनन्त महाकाललाई भुल्छौं। - जब मानिसले बुझ्छ कि समय अनन्त छ र परमात्माले सबथोक देखिरहनुभएको छ (विश्वतोमुख), तब ऊभित्र पाप गर्ने भय र धर्म गर्ने निष्ठा स्वतः जागृत हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो बोली र सम्बन्धमा सबैलाई समान आदर (द्वन्द्व समास) दिनुहोस्; र नित्य परमात्माको उपस्थितिमा बाँच्ने अभ्यास गर्नुहोस्।