अध्याय 10श्लोक 35
Chapter 10 • Verse 35

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्।

मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः॥ ३५॥

bṛhat-sāma tathā sāmnāṁ gāyatrī chandasām aham |

māsānāṁ mārga-śīrṣo 'ham ṛtūnāṁ kusumākaraḥ || 35 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

बृहत्-साम (bṛhat-sāma)=बृहत्साम नामक विशेष स्तुतिगीततथा साम्नाम् (tathā sāmnām)=सामवेदका मन्त्रहरूमध्येगायत्री (gāyatrī)=परम पावन गायत्री मन्त्र वा छन्दछन्दसाम् अहम् (chandasām aham)=सम्पूर्ण वैदिक छन्दहरूमा म हुँमासानाम् (māsānām)=बाह्र महिनाहरूका बीचमामार्गशीर्षः अहम् (mārga-śīrṣo 'ham)=म मार्गशीर्ष (मंसिर) महिना हुँऋतूनाम् (ṛtūnām)=छवटा ऋतुहरूमध्येकुसुमाकरः (kusumākaraḥ)=फूलहरूको फुल्ने वसन्त ऋतु म हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सामवेदका गीतहरूमा म बृहत्साम हुँ, सम्पूर्ण छन्दहरूमध्ये म गायत्री छन्द हुँ, बाह्र महिनाहरूमा म मार्गशीर्ष (मंसिर) महिना हुँ, र ऋतुहरूमा म फूलहरूको उत्सव वसन्त ऋतु हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

बृहत्साम, गायत्री, मंसिर र वसन्त ऋतुको रमणीयता

सामवेदको बृहत्साम देवराज इन्द्र र परमात्माको सर्वोच्च स्तुति हो। गायत्री मन्त्रलाई 'वेदानामाता' भनिन्छ, जसको नियमित जपले बुद्धिमा दिव्य प्रकाश प्रज्वलित गर्दछ। मार्गशीर्ष (मंसिर) महिनामा नयाँ बाली भित्रिन्छ, मौसम न धेरै जाडो न धेरै गर्मी हुन्छ, र प्रकृति शान्त, मनोरम र अन्नपूर्ण बन्दछ (प्राचीन कालमा वर्षको गणना मंसिरबाटै सुरु हुन्थ्यो)। अनि 'कुसुमाकर' (वसन्त ऋतु) ऋतुहरूको राजा हो, जहाँ सुकेका रुखहरूमा पनि नयाँ पालुवा र रङ्गीचङ्गी फूलहरू फुल्छन्। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— प्रकृतिको यो नवजीवन र सौन्दर्य म नै हुँ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनमा नवजीवन र बुद्धि-प्रकाश (Springtime of the Soul and Divine Intellect)

मनमा जब निराशा र जाडो (शिशिर) छाउँछ, तब गायत्री र वसन्त ऋतुको भावले नवजीवन ल्याउन सक्छ: - गायत्रीले हामीलाई प्रार्थना गर्न सिकाउँछ: "हे परमात्मा! मेरो बुद्धिलाई अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ लैजानुहोस्।" - जसरी वसन्त ऋतुमा पूरानो पात झरेर नयाँ पालुवा पलाउँछ, त्यसरी नै आफ्नो मनका पुराना कुण्ठा र पीडा झारेर आशा र आनन्दको पालुवा उमार्नुहोस्। - हरेक मौसम र परिस्थितिमा ईश्वरको सौन्दर्य देख्न सक्नु नै सच्चा साधकको दृष्टि हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो बुद्धिलाई गायत्री मन्त्रले झैं सत्यतर्फ प्रेरित गर्नुहोस्, र वसन्त ऋतुझैं आफ्नो वरपर आनन्द, आशा र नयाँ उमङ्ग फैलाउनुहोस्।