अध्याय 10श्लोक 36
Chapter 10 • Verse 36

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।

जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥ ३६॥

dyūtaṁ chalayatām asmi tejas tejasvinām aham |

jayo 'smi vyavasāyo 'smi sattvaṁ sattvavatām aham || 36 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

द्यूतम् (dyūtam)=द्यूतक्रीडा (जुवा)छलयताम् अस्मि (chalayatām asmi)=छल वा ठगी गर्नेहरूका बीचमा म हुँतेजः (tejaḥ)=तेज, प्रभाव वा आभातेजस्विनाम् अहम् (tejasvinām aham)=तेजस्वी पुरुषहरूमा म हुँजयः अस्मि (jayo 'smi)=म विजय (जीत) हुँव्यवसायः अस्मि (vyavasāyo 'smi)=म दृढ निश्चय तथा उद्यम हुँसत्त्वम् (sattvam)=सद्गुण, सात्त्विक शक्ति वा पवित्रतासत्त्ववताम् अहम् (sattvavatām aham)=सात्त्विक पुरुषहरूमा म हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— छल गर्नेहरूका बीचमा म जुवा (द्यूत) हुँ, तेजस्वीहरूको तेज म हुँ, विजयीहरूको विजय म हुँ, दृढ निश्चयीहरूको दृढ संकल्प (उद्योग) म हुँ, र सात्त्विक पुरुषहरूको सात्त्विकता म नै हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

छलमा जुवा, उद्यममा निश्चय र विजेताको विजय

महाभारतको मूल मोड नै शकुनिको छलपूर्ण पासा (द्यूत) थियो, जसले पाण्डवहरूलाई सर्वस्व गुमाउन बाध्य बनाएको थियो। भगवान् श्रीकृष्णले 'द्यूतं छलयतामस्मि' भन्नुको गहिरो अर्थ छ: छल गर्ने दुष्टहरूलाई दण्ड दिने र उनीहरूको अहंकार चूर पार्ने अन्तिम जाल पनि ईश्वरकै नियति अन्तर्गत चल्दछ; छल गर्नेलाई त्यही छलले नै विनाशको बाटोमा पुर्याउँछ। साथै, कुरुक्षेत्रको युद्धमा विजय (जय) कसैको घमण्डले होइन, सत्य, दृढ संकल्प (व्यवसाय) र ईश्वरको कृपाले प्राप्त हुन्छ। 'यतो धर्मस्ततो जयः'— जहाँ धर्म छ, त्यहाँ विजय छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दृढ संकल्प र सात्त्विक ऊर्जा (Determination, Victory, and Integrity)

जीवनमा सफलता पाउन दुईवटा कुरा अनिवार्य छन्: 'व्यवसाय' (दृढ निश्चय) र 'सत्त्व' (नैतिक पवित्रता): - कुनै पनि कार्य सुरु गर्दा निश्चय कमजोर भयो भने अलिकति कठिनाइ आउनासाथ मानिस पछि हट्छ। - तर जब मनमा 'म यो काम पुरा गरेरै छाड्छु' भन्ने दृढ निश्चय हुन्छ, त्यो संकल्पभित्र स्वयं परमात्माको शक्ति वास गर्दछ। - अनि जसको संकल्प सत्य र सात्त्विकतामा अडिएको हुन्छ, उसको विजय (जय) सुनिश्चित छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो लक्ष्यप्रति दृढ निश्चय (व्यवसाय) राख्नुहोस्; छलको बाटो त्यागेर सात्त्विक कर्म गर्नुहोस्, विजय तपाईंकै हुनेछ।