Chapter 10 • Verse 38

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्।

मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥ ३८॥

daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣatām |

maunaṁ caivāsmi guhyānāṁ jñānaṁ jñānavatām aham || 38 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

दण्डः (daṇḍaḥ)=दण्ड वा शासन (न्यायपूर्ण सजाय)•दमयताम् अस्मि (damayatām asmi)=दमन गर्ने वा अनुशासनमा राख्नेहरूमध्ये म हुँ•नीतिः अस्मि (nītir asmi)=म नीति (सद्नीति, न्यायोचित रणनीति) हुँ•जिगीषताम् (jigīṣatām)=विजय प्राप्त गर्न चाहनेहरूको•मौनम् च एव अस्मि (maunaṁ caivāsmi)=म मौन (चुपचाप रहनु) नै हुँ•गुह्यानाम् (guhyānām)=गोप्य राख्न योग्य रहस्यहरूमा•ज्ञानम् (jñānam)=तत्वज्ञान•ज्ञानवताम् अहम् (jñānavatām aham)=ज्ञानी पुरुषहरूको ज्ञान म नै हुँ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अपराधी तथा दुष्टहरूलाई दमन गर्नेहरूमा म न्यायोचित 'दण्ड' हुँ, विजय चाहनेहरूका बीचमा म धर्मसङ्गत 'नीति' हुँ, गोप्य रहस्यहरूको संरक्षणमा म 'मौन' हुँ, र ज्ञानीहरूको तत्वज्ञान म नै हुँ।

महाभारतको परिस्थिति

दण्ड, नीति, मौन र तत्वज्ञानको रहस्य

समाजमा अमन-चैन र धर्मको रक्षाका लागि न्यायसङ्गत दण्ड आवश्यक छ; दण्डबिना अराजकता फैलिन्छ, त्यसैले राजा वा न्यायाधीशको निष्पक्ष दण्ड भगवान्कै विभूति हो। कुनै पनि युद्ध वा प्रतिस्पर्धामा केवल बाहुबलले होइन, 'नीति' (रणनीति र नैतिकता) ले विजय दिलाउँछ। गम्भीर र गोप्य विषयहरूको सबैभन्दा उत्तम संरक्षक 'मौन' हो; मौनले रहस्यलाई सुरक्षित राख्छ र मनको ऊर्जा बचत गर्छ। अनि ज्ञानी पुरुषहरूमा जुन विवेक र आत्मज्ञान चम्किन्छ, त्यो परमात्माको प्रत्यक्ष ज्योति हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मौनको शक्ति र नीतिको विजय (The Power of Silence and Ethics)

धेरै बोल्नाले ऊर्जा खेर जान्छ र विवाद उत्पन्न हुन्छ: - "मौनं चैवास्मि गुह्यानाम्"— मौन बस्नु कमजोरी होइन; मौन त आत्मचिन्तन र भित्री रहस्यको रक्षा गर्ने सर्वोत्तम कला हो। - जीवनमा कुनै लक्ष्य हासिल गर्नु छ भने छल होइन, 'नीति' (उच्च नैतिक सिद्धान्त र विवेकपूर्ण रणनीति) अपनाउनुहोस्। - अनि मनमा उठ्ने विकारहरूलाई आत्मसंयमरूपी 'दण्ड' दिएर तह लगाउनुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

अनावश्यक वादविवादमा मौन रहनुहोस्; आफ्नो कार्यमा स्पष्ट नीति र अनुशासन राख्नुहोस्।